Haszczaki

W Parku Śląskim jeden pan od lat chodzi na spacery z psami, a są to syberian husky. Cztery haszczaki miał ten pan – Primę, Ewandera - syna Primy, Kamelkę i Bohuna. Kiedy urodził się Ewander, Kamelka i Bohun były kilkumiesięcznymi szczeniakami, a Bohun ukochał Ewandera najmocniej na świecie i ta wielka miłość trwała do czasu, aż Ewander wyrósł na wielkiego psa i stał się godnym rywalem Bohuna, który już Ewandera nie kochał tak bardzo, jak kiedyś, ale pozostawał z nim w przyjaźni.

Od czasu urodzin Ewandera psy żyły zgodnie siedem lat. Spacery tej watahy wzbudzały w parku sensację; haszczaki chodziły jak w zaprzęgu, miały swój czas na odpoczynek, czasami dawały koncert wycia. A ja miałem Sarę, mamutkę, czyli dziewczynę rasy Alaskan malamute, i też z nią po parku chodziłem, łącznie w trzech spacerach, po piętnaście do dwudziestu pięciu kilometrów dziennie, bo mamutki, podobnie jak haszczaki, muszą swoje kilometry wychodzić.

Pierwsze spotkanie Sary i haszczaków było takie, że przeszliśmy z moją dziewczyną jakieś trzydzieści metrów obok tej haszczakowej bandy. Husky akurat miały przerwę w spacerze; ich człowiek jadł kanapki, a one wylegiwały się na ziemi. Kiedy zobaczyły Sarę wszystkie wstały i przyglądały się z zaciekawieniem temu wilkowi większemu niż one. Za drugim razem podszedłem do haszczaków, ale utrzymywałem Sarę trzy metry od nich. Cóż za koncert wycia dało tych pięć wspaniałych psów – przechodnie zatrzymywali się, słuchali i patrzyli, a na koniec bili psom brawo. Wiele razy Sara i ja spotykaliśmy te haszczaki i ich człowieka. Psy ułożyły się na tyle, że podchodziły do siebie, obwąchiwały się, czasami trochę się pogryzły, no ale tak wygląda zabawa polarnych potworów.

A później nie chodziłem już z Sarą po parku, bo ją straciłem, podobnie, jak wiele innych rzeczy w życiu.

I pojechałem na Śląsk, pobyłem tam kilka dni i codziennie spacerowałem po parku i spotkałem moje znajome haszczaki i ich człowieka. Były trzy psy, nie było Ewandera, a nie było dlatego, że trzy miesiące wcześniej umarł. Chorował na coś, ale do końca nie zdiagnozowano na co. Pewnego dnia wataha wyszła na spacer, Ewandera na podwórku dopadły konwulsje, przewrócił się i umarł.

Od tej chwili z psami dzieją się dziwne rzeczy. Dzień po tym, jak umarł Ewander, Prima, jego mama, podczas spaceru zaczęła kopać w ziemi i wykopała płytki dołek, na jakieś cztery centymetry głęboki i ten dołek miał kształt psa leżącego na boku, z wysoko uniesioną głową. Jak wykopała ten dołek, to pobiegła po swojego człowieka i zaciągnęła go nad ten dołek, żeby zobaczył. Co jeszcze chciała, tego nie wiem, jej człowiek też nie wie.

Od czasu, gdy umarł Ewander, Bohun na spacerach kładzie się na ziemię i nie chce iść dalej. Czasami leży tak ponad godzinę i nic się z tym nie da zrobić. Kładzie się zawsze wtedy, kiedy wataha jest w drodze powrotnej ze spaceru. Kiedy spotkałem haszczaki i ich człowieka, Bohun położył się na drodze niedaleko stawu i nie chciał iść dalej. Prima podeszła do Bohuna, lizała go, przytuliła się do niego, ale on nie chciał iść.

(od lewej: Prima, Bohun)

Kucnąłem przy Bohunie, głaskałem go po głowie i mówiłem: - Chodź Bohunku, chodź, wstań kochany wilczku. – Ryczałem przy tym, bo nie dałem rady nie ryczeć, a Bohun wstał i ruszył w stronę domu, a jego człowiek powiedział do mnie: - Pan jesteś chyba jakimś duchem.

Od dnia, w którym umarł Ewander, do dnia, kiedy spotkałem watahę, psy ani razu nie poszły na spacer do parku w niedzielę. W pierwszą niedzielę po śmierci Ewandera psy wyszły na spacer, ale nie dały się zaprowadzić do parku. Ich człowiek w końcu pozwolił im iść tam, dokąd chcą, a one poszły do weta. Gabinet był nieczynny, bo niedziela, ale psy poszły do weta, usiadły przed drzwiami i wyły. Siedziały tam dwie godziny, wyjąc co jakiś czas, po czym wróciły do domu. I tak się dzieje w każdą niedzielę.

Pan od haszczaków ma teorię na temat zachowania się swoich psów. Długo nie miał żadnej teorii, ale teraz ma. Jego zdaniem psy chodzą pod gabinet weta dlatego, że wiedzą, iż jak któryś z haszczaków niedomagał, to człowiek szedł z nim do weta, po czym psu polepszało się. A przecież Ewander niedomagał, bo upadł na podwórku, miał drgawki, więc zapewne został zawieziony do weta (Ewandera zabrał syn pana od haszczaków), a teraz powinien od weta wrócić do domu.

A co z tym, że psy chodzą pod gabinet weta tylko w niedzielę? Zdaniem ich człowieka rzecz polega na tym, że haszczaki kojarzą niedzielę z dniem, w którym umarł Ewander i właśnie w niedzielę idą do weta, żeby zabrać do domu swojego syna i brata. Ale przecież Ewander nie umarł w niedzielę, tylko w piątek, piętnastego sierpnia 2014 roku.

Kluczem do rozwiązania zagadki są dzwony. Ewander umarł w piątek, tyle tylko, że w piątek piętnastego sierpnia 2014 roku była uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i od samego rana biły kościelne dzwony wołając ludzi na mszę. Te same dzwony tak samo biją co niedzielę i, zdaniem pana od haszczaków, dla tego właśnie powodu psy w każdą niedzielę chodzą pod gabinet weta.

Gusia

• Moja kochana Gusia poszła wczoraj za Tęczowy Most. Miała guza na płucach. Walczyła dzielnie, dostawała leki, parę dni temu dostała sterydy. Do końca rozrabiała – tłukła się z innymi kotkami, była takim dzikuskiem, jak zawsze.
• Gusia trafiła do schronu w wigilię Bożego Narodzenia 2007 roku. Wiosną 2008 przeglądaliśmy fotki kociołków w schronie, bo chcieliśmy wziąć jakiegoś kotka, żeby Sisi miała towarzystwo. Uparłem się, że weźmiemy Gusię. Smutno mi się zrobiło, że ona do schronu trafiła w wigilię Bożego Narodzenia. Przecież w tym dniu, jak ludzie powiadają, zwierzęta mówią ludzkim głosem, gospodarze wieczorem idą podzielić się ze swoimi zwierzakami opłatkiem, a ten kotek tego dnia do schronu trafił. Gusia nic nie wiedziała o wigilii Bożego Narodzenia, ale ja wiedziałem i uparłem się, że weźmiemy Gusię.
• I wzięliśmy tego nerwuska kochanego. Kiedy nieśliśmy ją w koszyku do auta, zrobiła kupkę. Z nerwów. W chałupie wypuściliśmy ją z koszyka i weszła pod krzesło. Chciałem ją pogłaskać i ugryzła mnie w palec – miałem dwie dziury obok paznokcia i dwie na opuszce palca – tak, jakby mi ktoś palec skasował tym ustrojstwem do kasowania biletów. Poszedłem do kuchni, puściłem z kranu zimną wodę i trzymałem ten palec w wodzie, a krew leciała i leciała. W pewnym momencie poczułem, że mi ktoś nogę drapie, a to Gusia była – stanęła na tylnych łapkach, a przednimi drapała mnie po dżinsach – w ten sposób dawała znać, że chce jeść. Później drapała mnie tak setki razy; to był znak firmowy Gusi, to drapanie.
• Dziewczyny ze schronu, z którego wzięliśmy Gusię narobiły pełno stron w Necie, profile na fejsie i co tam jeszcze i to wszystko jest pod nazwą Niekochane. No i szefowa od kotów w schronie napisała kiedyś, że Gusia jest legendą Niekochanych. Bo jest i zawsze będzie.
• Kiedyś Piter przyjechał do nas i gadaliśmy, a Gusia wskoczyła mu na kolana i po jakimś czasie Piter mówi, że mu się siku chce i co ma zrobić, kiedy ta Gusia na jego kolanach siedzi. Roześmiałem się, wziąłem Guziołka, Piter poszedł do łazienki, a kiedy wrócił. Gusia znowu wskoczyła mu na kolana. Ukochała sobie tego mojego Piterka.
• Gusia nie była szefową naszej bandy, bo szefową jest Sisi. Ale dobrze sobie Gusia radziła.
• Mój szwagier mówił, że Gusia jest najpiękniejszym kotem. Że jest kwintesencją kota, że jest najbardziej kocim kotem na świecie. A ja mówię, że były dwie największe Gracje na świecie – moje kotki, Gusia i Dusia. Teraz też są dwie największe Gracje, ale obie są za Tęczowym Mostem. Gusia za Tęczowym Mostem bryka sobie teraz z Dusią, z Petunią, z Jerzykiem, z Ptysiem, z Fruzią i z innymi zwierzakami.
•            Jest taka teoria, że kiedyś spotkam te zwierzątki. Czy ta teoria trzyma się kupy? A niby dlaczego nie? Tak czy siak, jak napisał Platon w Fedonie, ryzyko bardzo piękne i trzeba sobie samemu takie słowa wiecznie niby do snu śpiewać.

W serialach

W serialu „Fargo” jeden gościu mówi do drugiego:

- Kiedyś na mapach pisano „tam są smoki”. Teraz już się nie pisze, co nie znaczy, że smoków nie ma.

*

W serialu „Suits” pokazują kancelarię adwokacką. Jeden z prawników, Louis, w ważnej sprawie nawalił; no dał dupy po całości, zatem Jessica, wspólniczka, zdecydowała, że zwolni Louisa z roboty. Harvey, też wspólnik, wstawił się za Louisem, ale bez dobrego skutku, więc poprosił Jessicę, żeby pozwoliła mu powiedzieć Louisowi, że Louis traci pracę. Jessica zapytała, dlaczego Harvey chce to zrobić, na co Harvey mówi:

- Bo ty chcesz mu powiedzieć, że już nie potrzebujesz jego usług, a ja chcę go pożegnać.

*

Serial „The Guardian” opowiada o prawnikach z biura, które jest utrzymywane przez miasto po to, aby prawnicy pomagali tym, których nie stać na wynajęcie adwokata. Szefem tego biura jest Alvin, no i ten Alvin miał taką babkę, którą pukał od paru lat, a ona prostytutką była, z tym, że Alvin nie płacił jej za seks, bo się lubili itd. I zdarzyło się, że Alvina przyłapali w burdelu, bo on u tej swojej babki był, i zrobiła się mała afera, a gliniarze przycisnęli tę Alvinową babkę, żeby zeznawała przeciwko niemu, to jej odpuszczą zarzuty.

Alvin spotkał się z babką w knajpie, wino sobie pili i Alvin mówi do babki, że nigdy nie zeznawałby przeciwko niej, a ona na to:

- Dlaczego? Bo nigdy mi nie płaciłeś? Parę lat temu pomogłeś mi. A kiedy miałam kłopoty z prawem, dzwoniłam do ciebie. W ten sposób mi płaciłeś.

Mam ledwie bliznę

Ja jestem platonik w tym sensie, w jakim ojciec Bocheński mówił, że on jest platonik, mianowicie, że wierzy nie tylko w byt materialny ale też w byt idealny. Ja też w byt idealny wierzę, w ducha wierzę, właściwie to nawet wierzę w Ducha.

Duch jest elementem, bez którego nie umiem wytłumaczyć swojego życia.

Jaromír Nohavica śpiewa tak:

A co z aniołem (gdyby ktoś wiedzieć chciał)?

Mam ledwie bliznę, bo przy mnie stał.

Mam trochę tych blizn. Z jednej strony nie jest tak, że mam ledwie blizny, bo to są zacne blizny; trudno mi uwierzyć, że niektóre moje rany zabliźniły się. Z drugiej strony, biorąc pod uwagę to, jakie to były rany, nie mogę powiedzieć niczego innego poza tym, że mam ledwie blizny. I tylko dlatego mam ledwie blizny, że przy mnie stał. Ten anioł.

Wersja, którą najbardziej lubię.

https://www.youtube.com/watch?v=V8gg93qxWns

Wspólnie, nie tylko jednocześnie

Koledze, który jest filozofem, posłałem swój tekst pt. „Filozof i wilk.”

Kolega tekst przeczytał i odpisał mi tak: - No cóż, nie chciałbym być wilkiem.

Próbowałem zrozumieć, dlaczego ten mój kolega nie chciałby być wilkiem i wolałby być człowiekiem. Próbowałem zrozumieć, dlaczego ja też wolałbym być człowiekiem. Nie wiem, czy zrozumiałem, ale spróbuję jakoś odpowiedzieć na pytanie z tytułu tego tekstu, który teraz czytacie, aczkolwiek nie będzie łatwo – kto nie wierzy, że to nie jest proste, niech spróbuje napisać swój tekst.

Trudność polega między innymi na tym, że mówiąc o zwierzętach nie umiemy uciec od antropomorfizowania. Wiemy, jak to jest być człowiekiem, ale – jak starał się wykazać Thomas Nagel – nie wiemy, jak to jest być nietoperzem. Z kolei Scott Atran pisze tak:

„Jesteśmy w stanie poddać obserwacji na przykład złote rybki i na podstawie ich zachowania wywnioskować, że najprawdopodobniej nie powodują nimi te same struktury pojęciowe co nami. Nie możemy jednak z taką łatwością wywnioskować, w jaki sposób struktury pojęciowe złotych rybek są różne od naszych, ani nawet jakie struktury pojęciowe, o ile w ogóle jakieś, mogą one posiadać.”

Nie wiemy, jak to jest być zwierzęciem i wszystko, co wiemy o zwierzętach, wszystkie spostrzeżenia dotyczące zwierząt, odnosimy do swojego, ludzkiego życia.

Wydaje mi się, że ludzie głównie dlatego wolą być ludźmi, niż zwierzętami, że nie wyobrażają sobie, iż mogliby prowadzić życie takie, jakie prowadzą zwierzęta. Chodzi o rzeczy takie, jak to, że zwierzęta muszą chronić się przed drapieżnikami, a jak są drapieżnikami, to muszą zabijać i jeść surowe mięso, do tego zwierzęta, nie licząc domowych, mieszkają pod gołym niebem, albo w wodzie, mają tylko to jedno jedyne ubranie, które dała im natura itd. Poza tym zwierzęta nie mają dostępu do wielu zjawisk, które wynaleźli ludzie; zwierzęta nie żyją w społecznościach zorganizowanych tak, jak społeczność ludzka, nie mają systemu ubezpieczeń, nie mają własności, którą mogą pomnażać albo sprzedać, nie inwestują w swoje życie tyle, ile inwestują ludzie, w związku z czym pozbawione są profitów z tych inwestycji.

Dla mnie najważniejsza różnica między zwierzętami i ludźmi polega na tym, że zwierzęta nie mają umysłów zdolnych do stworzenia języka i wielu innych zjawisk, które składają się na to, co określamy mianem kultury. Zwierzęta pod pewnymi względami nie są w stanie żyć na poziomie, na którym żyją ludzie i nie chodzi tu o poziom materialny.

Michael Tomasello utrzymuje, że myślenie ludzkie na tle myślenia pozostałych zwierząt jest wyjątkowe dlatego, iż oparte jest na kooperacji. Tomasello prezentuje hipotezę współdzielonej intencjonalności i podkreśla, że do współdzielenia intencjonalności zdolni są tylko ludzie. Mówiąc w największym skrócie – wydaje się, że myślenie jest czynnością całkowicie jednoosobową – i jest, ale nie w przypadku ludzi. Tomasello ludzkie myślenie porównuje do nowej melodii, która została zaimprowizowana przez jednego człowieka, a zatem jest to rezultat pracy kogoś działającego samotnie, niemniej jednak melodia ta wykonywana jest na instrumencie stworzonym przez innego człowieka. Co więcej – autor melodii lata całe uczył się od innych muzyków, ćwiczył z nimi, swoją melodię osadził w określonej tradycji, wykorzystując dorobek swoich poprzedników i wreszcie trzymał się konwencji określonego systemu dźwiękowego.

O wspólnej intencji (czy wspólnym celu) Tomasello pisze:

„W celu sformowania wspólnego dla ciebie i dla mnie celu (lub wspólnej intencji), jakim jest wspólne upolowanie byka, (1) moim celem musi być złapanie byka wspólnie z tobą; (2) twoim celem musi być złapanie byka wspólnie ze mną oraz, co najważniejsze; (3) musimy posiadać obopólną wiedzę, czyli wspólny grunt, że obaj wiemy o swoich celach.

Ważne jest, aby nasze cele nie sprowadzały się do złapania byka, lecz żeby było to złapanie byka wspólnymi siłami. Jeżeli każdy z nas będzie chciał złapać byka osobno (nawet jeśli obaj o tym wiemy), to będziemy mieli do czynienia z dwoma osobnikami polującymi jednocześnie, ale nie wspólnie.”

Aby móc współdzielić intencje z kimś innym, trzeba mieć określone instrumenty poznawcze. Człowiek takie instrumenty ma, w efekcie czego postrzega innych agensów, czyli wykonawców czynności w zdaniu określanej orzeczeniem, jako tych, którzy posiadają własne intencje. Opierając się na rozmaitych badaniach można zasadnie przyjąć, że poza człowiekiem także pozostałe człowiekowate zdają sobie sprawę z tego, że inne osobniki mogą być agensami posiadającymi intencje, niemniej jednak żadne zwierzęta nie wypracowały sobie tego, co nazywamy kulturą. Tomasello pisze:

„Można postawić tezę, że kluczową różnicą jest fakt, że ludzie nie tylko rozumieją, że inni mogą być agensami posiadającymi intencje, ale ponadto współpracują z innymi w ramach aktów współdzielonej intencjonalności, obejmujących zagadnienia sięgające od kooperatywnego rozwiązywania problemów, po złożone instytucje kulturowe.”

Ludzie współdzielą intencje z innymi w małżeństwie, w rodzinie, w polityce, w pracy i w wielu innych obszarach. Orkiestra symfoniczna zagra najpiękniej wtedy, gdy wszyscy muzycy będą grać wspólnie, a nie tylko jednocześnie. Małżonkowie osiągną szczyt swoich możliwości tylko wtedy, gdy razem będą realizować wspólny cel. A drużyna piłkarska Liverpoolu, która w finale Ligi Mistrzów w roku 2005 przegrywała do przerwy z Milanem 3:0, nie zdobyłaby pucharu, gdyby chłopcy Rafy Beniteza nie zagrali razem.

Tomasello kładzie nacisk na to, że warunkiem koniecznym do współdzielenia intencji jest to, że ludzie muszą wiedzieć o tym, iż ci, z którymi mają współdzielić intencje, wiedzą o wspólnym celu. Ludzie muszą sobie wzajemnie powiedzieć o tym, że chcą mieć wspólny cel – nie ma innego sposobu. Owszem, ludzie mogą tego nie powiedzieć, mogą powiedzieć kłamliwie, ale mogą też powiedzieć prawdziwie. I to jest główny powód, dla którego wolę być człowiekiem, niż wilkiem czy jakimkolwiek innym zwierzęciem – to, że mogę współdzielić intencje z innymi ludźmi, że mogę realizować z nimi wspólne cele. Bo przecież są miejsca, do których żaden człowiek nie może dojść sam.

Bibliografia:

M. Tomasello. Historia naturalna ludzkiego myślenia. Copernicus Center Press. Kraków 2015.

S. Atran. Ewolucyjny krajobraz religii. Zakład Wydawniczy „NOMOS”. Kraków 2013.

T. Nagel. What is it like to be a bat?. The Philosophical Review LXXXIII, 4 (October 1974). http://organizations.utep.edu/portals/1475/nagel_bat.pdf. Polski tekst tu: http://www.utw.uj.edu.pl/documents/6082181/afa4b63f-9633-49dd-a94c-c6e68dd8c9ff.

Być

Parę lat temu, gdy mieszkaliśmy kilkaset kilometrów od miejsca, w którym mieszkamy teraz, poznaliśmy Krówka, wielkiego, biało-czarnego kocura żyjącego na podwórku. Krówek miał swoje miejsce do spania na schodkach przy okienku piwnicznym; ktoś to miejsce zadaszył, ktoś podrzucił koc i tak sobie Krówek żył polując, chodząc na dziewczyny, wypraszając jedzenie od ludzi mieszkających na jego podwórku i leniuchując, kiedy był najedzony.

Podrzucaliśmy Krówkowi jedzenie, nie bardzo regularnie, ale nie mieliśmy wyrzutów sumienia, bo kot radził sobie znakomicie i był dość tłusty. Nie pozwalał nam podejść do siebie bliżej niż na jakieś pięć metrów. Wychodziłem z jedzeniem, Krówek odchodził kilka metrów dalej, zostawiałem pokarm i wycofywałem się, Krówek podchodził i jadł. Mogłem go obserwować z odległości nie mniejszej, niż około pięć metrów, bo taki był dystans ucieczki Krówka. Dystans ucieczki to najmniejsza odległość, na jaka zwierzę pozwoli podejść do siebie swoim wrogom, w tym człowiekowi, przy czym chodzi o zwierzę funkcjonujące w swoim naturalnym siedlisku, a nie na przykład w klatce w ZOO. Richard Dawkins twierdzi, że dystans ucieczki najlepiej mierzyć wtedy, gdy zwierzę je posiłek. Każdy zwierzak kombinuje tak, że podczas posiłku nie opłaca się uciekać zbyt wcześnie, bo wtedy traci się jedzenie, ani zbyt późno, bo wtedy można stracić życie. Zwierzę musi znaleźć optymalne rozwiązanie, musi znaleźć właściwą odpowiedź na pytanie o to, co stanowi większe zagrożenie: bycie zjedzonym, czy bycie nienajedzonym. [R. Dawkins. Najwspanialsze widowisko świata. Świadectwo ewolucji. Wydawnictwo CiS. Stare Groszki 2010.]

Któregoś wieczoru wracaliśmy do domu z zakupami, a było to w zimie, przy ponad dwudziestostopniowym mrozie. Na kontenerze na śmieci siedział Krówek. Grzał się, bo z kotłowni do tego kontenera wyrzucali gorący popiół z pieca. Minęliśmy kontener w odległości niespełna metra, a kot nie uciekł, co więcej – zaczął przejmująco miauczeć. Uznaliśmy, że Krówek nas woła. Wzięliśmy go na ręce, zanieśliśmy na klatkę schodową, wpakowaliśmy do plastikowego pojemnika i zawieźliśmy do doktora. Doktor Krówka zbadał, stwierdził, że kot jest poważnie chory, zaaplikował dwa zastrzyki i powiedział, że może Krówek jakoś się wykaraska. Zapytałem, jak podczas tak mroźnej zimy radzą sobie te koty, które nie mieszkają w domach z ludźmi, na co doktor odparł: - Panie, to są zwierzęta, dają sobie radę w różnych ciężkich warunkach. Do dzisiaj często myślę o tym, co powiedział ten doktor.

W naszym mieście była stadnina koni, bardzo dobra stadnina. Wiedzieliśmy, że mieszkają tam koty i psy, które potrzebowały pomocy, ciepłego miejsca na zimę i jedzenia. Zawieźliśmy tam Krówka dwa dni przed wigilią Bożego Narodzenia, zostawiliśmy też dużo kociego pokarmu i wyjechaliśmy na święta. Dobrze tam było kocurowi. Odwiedziliśmy go na początku stycznia, po powrocie z ferii. Krówek był zdrowy, znakomicie odnalazł sie w stajni. Mieszkał tam do wiosny, po czym wrócił na swoje podwórko. Kolegowaliśmy się z Krówkiem do czasu naszej wyprowadzki.

„Panie, to są zwierzęta, dają sobie radę w różnych ciężkich warunkach”. Dzisiaj wiem o zwierzętach więcej, niż wiedziałem wtedy, gdy pomagaliśmy Krówkowi i słowa doktora nabierają dla mnie coraz większej wagi. Wyobraźcie sobie, że nie macie domu, nie macie rodziny, ani przyjaciół, nie macie nikogo, kto dałby wam dach nad głową i nakarmił was, nie macie pieniędzy. Macie tylko to, w co jesteście ubrani. Na dworze jest minus dwadzieścia stopni. Załóżmy, że nie możecie pójść do przytułku, ani na policję, ani na plebanię – nigdzie nie możecie pójść po pomoc, bo nie znacie języka ani żadnego innego sposobu komunikacji z ludźmi. Jak dalibyście sobie radę? Gdzie byście spali? Co byście jedli? Co robilibyście z czasem? Jak długo dalibyście sobie radę?

Mark Rowlands pisze tak, przy czym istotne jest, że kiedy pisze o małpach, to odnosi się to również do ludzi:

Idea, że sens życia jest czymś, co można posiadać, stanowi, jak podejrzewam, dziedzictwo naszej zachłannej małpiej duszy. Dla małpy posiadanie jest czymś bardzo ważnym. Ocenia ona siebie według stanu posiadania. Ale dla wilka najważniejsze jest raczej być niż mieć. Dla wilka liczy się nie to, by coś posiadać ani też nie ilość. Dla niego ważne jest być wilkiem pewnego rodzaju. (…)

Tego, co najważniejsze w życiu, nie da się w żaden sposób posiadać. Sens życia znaleźć można właśnie w tym, co jest niedostępne istotom żyjącym w czasie: w chwilach. Dlatego właśnie tak trudno nam wskazać przekonujący sens naszego życia. Chwile to jedyna rzecz, której my małpy nie możemy mieć. [M. Rowlands. M. Rowlands. Filozof i wilk. Wydawnictwo W.A.B. Warszawa 2011.]

Nie byłem na wojnie, nie miałem zawału serca, nie przeżyłem wypadku samochodowego. Raz tylko liczyłem się z tym, że umrę. Bałem się, że umrę. To było 21 sierpnia 2007 roku, na Mazurach. Byliśmy na jeziorze w kajakach – ja z żoną w jednym, a Kuba, nasz przyjaciel, w drugim. Zrobiło się ciemno w dwie minuty. Rozgrzmiało się i lunęło. Zerwał się potężny wiatr. Uciekaliśmy do małej zatoczki. Bałem się, że nie damy rady. Bałem się, że umrę. Nie wyświetlił mi się w głowie żaden film z całym moim życiem, myślałem tylko o tym, żeby żona dała radę się uratować i żebym ja się uratował. I o tym, że gdy umrę, moim bliskim będzie smutno, że będą płakać. Myślałem o mojej mamie. Jedyne, co miałem do zrobienia, to dopłynąć do brzegu. Niczego więcej nie miałem do zrobienia. Nie zawracałem sobie głowy niczym innym. To była prosta, klarowna sytuacja: dopłynę do brzegu – żyję, nie dopłynę – nie żyję. Nie obchodziło mnie to, kto rządzi w Polsce, ani jaki jest kurs franka szwajcarskiego, ani teorie na temat powstania świata. Chciałem tylko dopłynąć do brzegu. Byłem jak zwierzę – chciałem żyć. Chciałem być.

Dopłynęliśmy do brzegu. Ludzie z Nysy zaprosili nas na swoją łódkę, dali nam kawy, poczęstowali leczo z ryżem i ciastkami. Kubę zwiało na drugą stronę jeziora i popłynęła za nim łódź, uratowali go, dali mu ciepły makaron z sosem – ekipa młodych ludzi z RPA.

Wróciliśmy do domu, otworzyliśmy telewizor, w telewizji powiedzieli, że biały szkwał zabił sześć osób. Później okazało się, że było dwanaście ofiar śmiertelnych.

Tego dnia, na mazurskim jeziorze, najbardziej chciałem być i najmniej obchodziło mnie mieć. Być może tego dnia byłem najbardziej w swoim życiu podobny do wilków i do moich kotów. Wydaje mi się, że moim kotom zależy przede wszystkim na tym, żeby mieć jedzenie. Owszem, lubią ciepło, a to wiąże się z odpowiednim mieszkaniem, niemniej jednak najbardziej zależy im na jedzeniu. Nie ma dla nich znaczenia, jakie są w domu meble, czy są dywany, czy jest elektryczność i bieżąca woda. Gdyby było zapewnione jedzenie równie dobrze mogłyby mieszkać z nami w stodole. Albo bez nas.

Ja też potrzebuję jedzenia. I ciepłego mieszkania. I odpowiednich ubrań. Potrzebuję też książek, papieru do pisania, wiecznego pióra i zapasu atramentu. Jest świetnie, kiedy mam w domu prąd i wodę, telefon, laptop i dostęp do Netu. Dobrze, kiedy mam trochę gotówki i kiedy mogę od czasu do czasu zamówić do mieszkania pizzę. No i jest wspaniale, gdy zrobię dobry wynik w turnieju szachowym.

Bardzo różnię się od moich kotów. Mam mnóstwo potrzeb, których one nie mają. Nie twierdzę, że większość moich potrzeb dotyczy „mieć”, a nie „być”, bo aczkolwiek w pewnym sensie rzeczywiście dotyczy, to jednak w istocie idzie o to, że zaspokojenie lub niezaspokojenie moich potrzeb związanych z „mieć” składa się na moje „być”. Moje wymagania dotyczące tego, czego potrzebuję aby zadowalająco być, są o wiele bardziej skomplikowane niż wymagania kotów. Czy przez to może życie jest lepsze niż życie moich kotów? Czy należę do gatunku, który rzeczywiście jest panem stworzenia? A jeśli tak, to w jakim znaczeniu? Robert Fossier stwierdziwszy, że przecież człowiek jest żałośnie słaby fizycznie w porównaniu z innymi istotami żywymi, pyta: być może króluje [człowiek] nad nimi duszą i umysłem? [R. Fossier. Ludzie średniowiecza. Wydawnictwo WAM. Kraków 2009.]

Czy człowiek króluje nad zwierzętami duszą, to nie wiem, natomiast z pewnością króluje umysłem. To, że ludzie mają takie a nie inne umysły, determinuje sposób i jakość życia ludzi. Ludzie stworzyli religię, naukę, sztukę, a są to dziedziny niedostępne dla zwierząt. Moje koty lubią grać w piłeczkę; biegają za piłką, którą im rzucam i sprawia im to przyjemność. Ja też lubię pograć w piłkę; co prawda nie grałem od lat, ale uprawiałem futbol i handball i pamiętam, jaką przyjemność sprawiało mi granie. Poza tym, że lubię pograć w piłkę, lubię grać w szachy, czytać książki, pisać teksty, rozmawiać, oglądać filmy. Moje zwierzęta nie znajdują przyjemności w tych wszystkich rzeczach, ale nie mogą, bo nie są w stanie grać w szachy, czytać książek, pisać tekstów i rozmawiać.

Fakt, że ludzie stworzyli dziedziny niedostępne dla zwierząt, ma istotne konsekwencje. Idzie o to, że ludzie potrzebują tego, co stworzyli; nie wystarczy im, że się najedzą i że mają dobre miejsce do spania. Kiedyś byłem bezdomny. Właściwie byłem częściowo bezdomny – miałem dobry nocleg, świetne miejsce, ale nie mogłem tam przebywać w ciągu dnia. Przychodziłem późnym popołudniem i wychodziłem rano. Miałem wtedy ze sobą kurtkę, dwie pary butów, dwa swetry, cztery koszule, dwie pary spodni, bieliznę, dwa ręczniki, jedenaście książek, pióro, atrament, notatniki, trochę swoich tekstów w teczce, kosmetyki, latarkę, radio i telefon komórkowy. To było prawie wszystko, co w ogóle miałem. Cały ten majdan, poza telefonem, notatnikiem i piórem, zostawiałem rano w miejscu, gdzie spałem i wychodziłem do miasta. Większość dnia spędzałem w bibliotece. Czytałem, robiłem notatki i zdjęcia, trochę pisałem. Wychodziłem na zewnątrz zapalić i telefonować. W ciągu dnia nie jadłem; wtedy jadłem raz na dobę, wieczorem.

Biblioteki były zamknięte w niedziele i święta i to były moje najtrudniejsze dni. Nie miałem pieniędzy na knajpy czy kino, nie miałem kogo odwiedzić w mieście, więc cały dzień chodziłem. Chodziłem po parku, po osiedlach, które znałem; najwięcej chodziłem po parku. Mój rekord to czterdzieści dwa kilometry, które przeszedłem w dniu, w którym biblioteki były zamknięte.

Chodząc po parku zdałem sobie sprawę z tego, że Krówek lepiej radzi sobie na co dzień, niż ja radziłem sobie wtedy, gdy byłem bezdomny. Krówek zdobywał jedzenie, najadł się, pochodził po swoim terenie i spał. Niczego więcej nie potrzebował, żył zgodnie ze swoją codzienną rutyną. Ja nie mogłem zachować swojej codziennej rutyny. Brakowało mi domu, brakowało mi miejsca, gdzie mógłbym się zdrzemnąć, zrobić sobie kawę. Brakowało mi moich książek. Brakowało mi ludzi; jednych bardziej, drugich mniej. Brakowało mi konkretnych osób, ale też ludzi w ogóle, ludzi, z którymi mógłbym porozmawiać, którym mógłbym powiedzieć ważne dla mnie rzeczy. Byłem przekonany, że brakowało mi życia, które straciłem. Niezależnie od tego, czy dzień spędzałem w bibliotece, czy na chodzeniu po mieście, czekałem na późne popołudnie, pragnąłem, żeby już nadeszło, bo wtedy, późnym popołudniem, mogłem wrócić do swojego noclegu i przez kilkanaście godzin żyć życiem przypominającym to, które – jak mi się wydawało – straciłem. Późnym popołudniem mogłem nałożyć dres i klapki, zrobić sobie kawy, zjeść coś, czytać, pisać, słuchać radia. I mogłem spać.

Radziłem sobie gorzej niż Krówek dlatego, że, w przeciwieństwie do tego kota, nie mogłem zaspokoić swoich potrzeb. Samo chodzenie po mieście, nawet kiedy trzeba przejść czterdzieści dwa kilometry, nie jest dla mnie czymś uciążliwym; jestem w dobrej formie i dawałem sobie radę, ale chodzenie z tego powodu, że nie mogłem robić niczego innego, było czymś strasznym.

Ludzie o wiele więcej inwestują w swoje życie, niż pozostałe zwierzęta w swoje. Rowlands pisze, że ludzie, inwestując w swoje życie więcej niż zwierzęta, „umierając, tracą więcej niż one”. [M. Rowlands. op.cit.] Nie wiem, czy ludzie umierając, tracą więcej niż zwierzęta, natomiast z pewnością życie zwierząt jest, tak to ujmę, prostsze niż życie ludzi, co – moim zdaniem – nie oznacza, że jest to życie mniej wartościowe.

Ludzkie życie, w przeciwieństwie do życia zwierząt, obudowane jest skomplikowanym rusztowaniem, które to życie podtrzymuje. Na rusztowanie składa się mnóstwo rzeczy – formalne wykształcenie, praca, pieniądze, pozycja społeczna, znajomości, stałe mieszkanie, przedmioty. Moim zdaniem ludzie zazwyczaj nie kształtują swojego życia, tylko budują rusztowania. Ale ludzie o tym nie wiedzą. Kiedy rusztowanie zawali się, a mnóstwo jest przyczyn, z jakich może zawalić się rusztowanie, życie ludzkie chwieje się.

Gdy myślałem, że straciłem swoje dawne życie, to w rzeczywistości zawaliło się moje rusztowanie, nie straciłem jednak życia. I wtedy, kiedy zawaliło się moje rusztowanie, bardzo chciałem umieć żyć bez rusztowania. Chciałem umieć żyć jak zwierzęta. Jak moje koty. Jak mój pies. Wiedziałem jednak, że bez rusztowania nie dam sobie rady, bo jestem człowiekiem, czyli małpą posiadającą najbardziej rozwinięty umysł ze wszystkich zwierzęcych umysłów.

Kiedy człowiek ma życie obudowane solidnym rusztowaniem, czuje się bezpiecznie, często jest mu przyjemnie. Żeby zbudować solidne rusztowanie trzeba to umieć, mieć predyspozycje, być pracowitym, mądrym i trzeba mieć szczęście. Czasami nie trzeba wszystkich tych elementów, czasami wystarczają tylko niektóre z nich. Ale nie wszyscy budują solidne rusztowania. Myślę, że wielu ludzi po prostu nie jest w stanie obudować swojego życia solidnym rusztowaniem, z różnych powodów, i często nie da się tym ludziom pomóc. Bo niby jak? Jaki byłby skutek tego, że Regina Brett pojechałaby do głodujących w Somalii, w Mali i w wielu innych miejscach, zapewniła ich, że Bóg zawsze znajdzie im pracę i udzieliła pięćdziesięciu lekcji na temat tego, jak szukać spełnienia?

Czasami jest tak, że solidne rusztowanie rozsypuje się i człowiek zostaje tylko ze swoim życiem. Właśnie w takich sytuacjach, kiedy zawiodą plany, kiedy zawiodą ludzie, a bogowie przestaną błogosławić, człowiek jest poddany najtrudniejszej próbie. Dla mnie najciekawsi są właśnie ci, którzy są w najtrudniejszej sytuacji. Alojzy Piontek to był górnik kopalni „Mikulczyce-Rokitnica” w Zabrzu. W roku 1971 zawalił się strop tej kopalni i Piontek został uwięziony w szczelinie. Był sam, 780 metrów pod ziemią, bez jedzenia i wody. Żuł drewno z trzonka łopaty i pił swój mocz. Przeżył. Uwolniono go po 158 godzinach od momentu zwalenia się stropu.

Przez sześć i pół dnia ten człowiek nie miał żadnego rusztowania podtrzymującego jego życie, tak sądzę. Zastanawiam się, jakim cudem przeżył i myślę, że jedyne, co miał, to nadzieja. Może czerpał nadzieję z wiary religijnej, może podtrzymywała go nadzieja, że wróci do swoich bliskich – tego wszystkiego nie wiem, mogło być przecież i tak, że nie miał żadnej nadziei, a mimo wszystko przeżył. Trudno wyobrazić sobie gorszą sytuację niż ta, w której znalazł się Piontek; niczego nie mógł zrobić, ani poprosić o pomoc, ani próbować uciec. Przez sześć i pół dnia żył tak, jak żyje wiele zwierząt w przemysłowych fermach hodowlanych – bez ruchu, bez jakichkolwiek bodźców z zewnątrz, nawet bez tych kilku chwil, które mają zwierzęta hodowlane, kiedy dostają pokarm. Był pogrzebany żywcem i przeżył. Ciężko mi wyobrazić sobie, że człowiek może dokonać czegoś większego.

Budowanie solidnego rusztowania jest skomplikowanym procesem. Tu istotna uwaga – nie ma takiego fenomenu, jak self-made man. Każdego człowieka, o którym mówi się, że wszystko zawdzięcza samemu sobie, ktoś spłodził i urodził, ktoś go karmił, wychował, nauczył rozmaitych rzeczy, ktoś dał mu pracę, płacił pensję itd. Każdemu uznawanemu za self-made mana bogowie dali talenty i sprawili, że matka go nie wyskrobała, że nie umarł w wieku trzech lat na zakaźną chorobę, że nie zginął w wypadku samochodowym. Nie ma self-made manów i nie da się zbudować solidnego rusztowania samemu. Ludzie swoje rusztowania budują z innymi ludźmi, a chcąc mieć pewność, że zbudują solidne rusztowanie, stawiają rusztowania podtrzymujące rusztowania. Przykładem takich rusztowań podtrzymujących rusztowania są akty performatywne, a zwłaszcza pewien ich rodzaj, czyli obietnice. Fundamentalną analizę aktów czy wypowiedzi performatywnych przeprowadził John Langshaw Austin (tekst w: J. L. Austin. Mówienie i poznawanie. PWN. Warszawa 1993). Austin o zdaniach performatywnych, które w skrócie nazywa performatywami, pisze tak:

„Nazwa ta pochodzi oczywiście od angielskiego >perform<, czasownika, który występuje zazwyczaj z rzeczownikiem oznaczającym czynność – wskazuje ona, że wygłoszenie wypowiedzi jest wykonaniem jakiejś czynności, jest czymś, o czym nie myśli się normalnie jako tylko o powiedzeniu czegoś”.

Mówiąc inaczej – performatywy to takie akty mowy, które jednocześnie są działaniami. Austin daje takie oto przykłady wypowiedzi performatywnych:

- Tak (tzn. biorę tę kobietę za żonę) – wypowiedź w czasie ceremonii zawarcia małżeństwa.

- Idę o zakład, że jutro będzie padać deszcz.

- Nadaję temu statkowi imię „Królowa Elżbieta”.

Niektóre akty performatywne są obietnicami. Kobieta wypowiadając sakramentalne „tak”, jednocześnie bierze mężczyznę za męża, obiecując mu tym samym miłość, wierność i uczciwość małżeńską oraz to, że go nie opuści aż do śmierci. Mężczyzna to samo obiecuje kobiecie. Scott Atran stwierdza (S. Atran. Ewolucyjny krajobraz religii. Zakład Wydawniczy NOMOS. Kraków 2013), że „obietnica należy do najsilniejszych narzędzi językowych służących przekazaniu zobowiązania by w przyszłości wykonać pewien czyn”.

Relacje między ludźmi są o wiele bardziej skomplikowane od relacji występujących między pozostałymi zwierzętami, nawet tymi najbardziej uspołecznionymi. Zwierzęta-nie ludzie uspołecznione w największym stopniu również obudowują swoje życie rusztowaniami; tworzą hierarchie, zawierają sojusze, knują intrygi, współpracują na wielu polach. Zwierzęta nie stawiają jednak rusztowań podtrzymujących rusztowania. Nie są zdolne do wypowiedzi performatywnych, nie składają obietnic, bowiem nie mają języka. Nie pamiętam, w której książce, ale w którejś to przeczytałem, że kot nie nazywa myszy myszą, tylko zabija ją i zjada. Wilki czy łabędzie nie obiecują swoim partnerom tego, że ich nie opuszczą, tylko po prostu tworzą trwałe związki monogamiczne.

Mówiąc najogólniej – te rusztowania podtrzymujące rusztowania, to nic innego, jak umowy i obietnice. Ludzie umawiają się w rozmaitych sprawach. Wiele z tych umów zostaje niedotrzymanych, wiele rusztowań podtrzymujących rusztowania wali się z hukiem, niemniej jednak ludzie ciągle stawiają rusztowania przy rusztowaniach, bo nie umieją inaczej żyć. Od bardzo dawna nie umieją. Być może konieczność stawiania rusztowań przy rusztowaniach jest warunkiem koniecznym do bycia człowiekiem.

To, że zwierzęta nie budują rusztowań podtrzymujących rusztowania, a ludzie takie rusztowania stawiają, ma istotne konsekwencje w relacjach między ludźmi i zwierzętami-nie ludźmi. Kiedy człowiek bierze do domu psa czy kota, nie oczekuje, że zwierzak będzie zajmować określoną pozycję społeczną, że będzie dobrze zarabiać, że w razie potrzeby wspomoże dobrym słowem. Ludzie nie oczekują od zwierząt składania obietnic, a zwierzęta żadnych obietnic ludziom nie składają i nie oczekują obietnic od ludzi. Ludzie kochają swoje zwierzęta, opiekują się nimi, budują rusztowania w swoich relacjach ze zwierzętami, ale nie stawiają rusztowań przy rusztowaniach. W relacjach ze zwierzętami wypowiedzi performatywne są bezużyteczne. Nic nie da, że będziesz zapewniał kota o tym, iż go kochasz, że jest dla ciebie ważny, że będziesz z nim na zawsze. Jedyne, co możesz zrobić, to dbać o swojego zwierzaka, dobrze go karmić, leczyć kiedy trzeba, zapewnić jak najlepsze warunki.

Kiedy mówię o zwierzętach trudno mi uniknąć antropomorfizowania, jak chyba każdemu, więc powiem tak, jak umiem. Idzie o to, że zwierzę może cierpieć z powodu tego, co zrobi człowiek, ale w tym cierpieniu nie ma jednego elementu, który czasami występuje w cierpieniu człowieka: zwierzę cierpi z powodu tego, że człowiek je rani, albo głodzi, albo oddaje do schroniska, ale nie cierpi dlatego, że zawiodło się na człowieku, który złożył zwierzęciu obietnicę i nie dotrzymał jej – zwierzę nie cierpi z powodu tego, że wzięło na serio to, co człowiek mu obiecał. Mówiąc precyzyjniej – zwierzęta, w przeciwieństwie do ludzi, nie cierpią z powodu samego faktu, iż człowiek nie dotrzymał obietnicy złożonej zwierzęciu. Zwierzęta są zatem w lepszej sytuacji niż ludzie.

Koledze, który jest filozofem, posłałem swój tekst pt. „Filozof i wilk. Dlaczego niektórzy ludzie nie lubią tej książki”. Kolega tekst przeczytał i odpisał mi tak: - No cóż, nie chciałbym być wilkiem.

Próbuję zrozumieć, dlaczego ten mój kolega nie chciałby być wilkiem i wolałby być człowiekiem. Próbuję zrozumieć, dlaczego ja też wolałbym być człowiekiem. Nie wiem, czy zrozumiem, ale napiszę o tym. 

Czego nie powiedzą nam zwierzęta

Kiedy byłem mały, tak mały, że jeszcze nie chodziłem do szkoły, bardzo chciałem być rolnikiem. Wyobrażałem sobie, że bycie rolnikiem polega na tym, że ma się zwierzęta: konie, kury, świnie, kury, kaczki. Bardzo chciałem mieć te zwierzęta, natomiast nie chciałem mieć gęsi; bałem się gęsi i nie chciałem ich mieć. Poza końmi, krowami, świniami, kurami i kaczkami, chciałem mieć też psy i koty.

Nie miałem zielonego pojęcia o tym, że aby mieć zwierzęta, trzeba zapewnić im jedzenie, a zatem pole jakieś trzeba mieć i ze zbiorów robić zwierzętom paszę. Nigdy nie chciałem być takim rolnikiem, który uprawia ziemię; chciałem tylko mieć zwierzęta.

Mój dziadek miał konia i to był pierwszy koń, którego, że tak powiem - poznałem osobiście. Chodziłem do stajni, siadałem przy ścianie opierając się o nią plecami, patrzyłem na konia i gadałem do niego. Wiele razy siedziałem w stajni dwie albo trzy godziny i gadałem do konia, ale on nigdy mi nie odpowiedział. Koń i ja nie mieliśmy wspólnego języka, w każdym razie nie mieliśmy wspólnego języka werbalnego, jakim posługują się ludzie.

Robin Dunbar (R. Dunbar. Nowa historia ewolucji człowieka. Copernicus Center Press. Kraków 2014) stwierdza, że istotną cechą odróżniającą ludzi od pozostałych zwierząt jest to, że ludzie mają język. Owszem, pozostałe zwierzęta komunikują się ze sobą, czasami stosując wyrafinowane systemy. Temple Grandin i Catherine Johnson opisują (T. Grandin, C. Johnson. Zrozumieć zwierzęta. Wydawnictwo Media Rodzina. Poznań 2011.), jak to Con Slobodchikoff przeprowadził badania nad nieświszczukami Gunnisona, takimi pieskami preriowymi. Okazuje się, że te zwierzaki mają taki system komunikacji, w którym da się wyróżnić rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki. Nieświszczuki stojące na czatach potrafią poinformować swoich towarzyszy, że oto nadchodzi człowiek, a nawet, że człowiek ma strzelbę. Kiedy zauważą kojota, to sygnalizują, że jest to albo ten kojot, który zawsze przez kolonię nieświszczuków przechodzi szybko i łapie tego pieska, który jest najbardziej oddalony od nory, albo inny kojot, który kładzie się przed norą i potrafi tam czekać na swoją ofiarę nawet przez godzinę. Dunbar z kolei pisze, że pszczoły potrafią przekazać sobie informacje o tym, w jakim kierunku i jak daleko jest źródło nektaru, które znalazły, natomiast nie umieją opisać zalet i wad tego przysmaku i porównać go z nektarem, który znalazły dzień wcześniej.

Wiele jest mechanizmów, za pomocą których komunikują się zwierzęta, ale żaden z tych mechanizmów nie jest językiem. Taki stan rzeczy ma oczywiste konsekwencje. Zwierzęta nie mogą powiedzieć wielu rzeczy innym zwierzętom, w tym ludziom. Kot nie może powiedzieć swojemu człowiekowi, że go kocha, że człowiek jest dla niego ważny, być może jest nawet kimś najważniejszym. Nie może powiedzieć, że dzisiaj wieczorem chciałby pograć z człowiekiem w piłeczkę. Nie może powiedzieć, że boli go brzuch. Często nam, ludziom, brakuje tego, że zwierzęta nie mogą powiedzieć nam niektórych rzeczy, ale cieszymy się, że nie mogą powiedzieć innych rzeczy. Pies nie może zapewnić nas, że będzie nas kochał całe życie i nigdy nas nie opuści, ale też nie jest w stanie powiedzieć, że znudził mu się już jego związek z nami i odchodzi. Pies nie może nas okłamać i to nie tylko dlatego, że nie używa języka, ale to już temat na inną bajkę.