W serialach

W serialu „Fargo” jeden gościu mówi do drugiego:

- Kiedyś na mapach pisano „tam są smoki”. Teraz już się nie pisze, co nie znaczy, że smoków nie ma.

*

W serialu „Suits” pokazują kancelarię adwokacką. Jeden z prawników, Louis, w ważnej sprawie nawalił; no dał dupy po całości, zatem Jessica, wspólniczka, zdecydowała, że zwolni Louisa z roboty. Harvey, też wspólnik, wstawił się za Louisem, ale bez dobrego skutku, więc poprosił Jessicę, żeby pozwoliła mu powiedzieć Louisowi, że Louis traci pracę. Jessica zapytała, dlaczego Harvey chce to zrobić, na co Harvey mówi:

- Bo ty chcesz mu powiedzieć, że już nie potrzebujesz jego usług, a ja chcę go pożegnać.

*

Serial „The Guardian” opowiada o prawnikach z biura, które jest utrzymywane przez miasto po to, aby prawnicy pomagali tym, których nie stać na wynajęcie adwokata. Szefem tego biura jest Alvin, no i ten Alvin miał taką babkę, którą pukał od paru lat, a ona prostytutką była, z tym, że Alvin nie płacił jej za seks, bo się lubili itd. I zdarzyło się, że Alvina przyłapali w burdelu, bo on u tej swojej babki był, i zrobiła się mała afera, a gliniarze przycisnęli tę Alvinową babkę, żeby zeznawała przeciwko niemu, to jej odpuszczą zarzuty.

Alvin spotkał się z babką w knajpie, wino sobie pili i Alvin mówi do babki, że nigdy nie zeznawałby przeciwko niej, a ona na to:

- Dlaczego? Bo nigdy mi nie płaciłeś? Parę lat temu pomogłeś mi. A kiedy miałam kłopoty z prawem, dzwoniłam do ciebie. W ten sposób mi płaciłeś.

Mam ledwie bliznę

Ja jestem platonik w tym sensie, w jakim ojciec Bocheński mówił, że on jest platonik, mianowicie, że wierzy nie tylko w byt materialny ale też w byt idealny. Ja też w byt idealny wierzę, w ducha wierzę, właściwie to nawet wierzę w Ducha.

Duch jest elementem, bez którego nie umiem wytłumaczyć swojego życia.

Jaromír Nohavica śpiewa tak:

A co z aniołem (gdyby ktoś wiedzieć chciał)?

Mam ledwie bliznę, bo przy mnie stał.

Mam trochę tych blizn. Z jednej strony nie jest tak, że mam ledwie blizny, bo to są zacne blizny; trudno mi uwierzyć, że niektóre moje rany zabliźniły się. Z drugiej strony, biorąc pod uwagę to, jakie to były rany, nie mogę powiedzieć niczego innego poza tym, że mam ledwie blizny. I tylko dlatego mam ledwie blizny, że przy mnie stał. Ten anioł.

Wersja, którą najbardziej lubię.

https://www.youtube.com/watch?v=V8gg93qxWns

Wspólnie, nie tylko jednocześnie

Koledze, który jest filozofem, posłałem swój tekst pt. „Filozof i wilk.”

Kolega tekst przeczytał i odpisał mi tak: - No cóż, nie chciałbym być wilkiem.

Próbowałem zrozumieć, dlaczego ten mój kolega nie chciałby być wilkiem i wolałby być człowiekiem. Próbowałem zrozumieć, dlaczego ja też wolałbym być człowiekiem. Nie wiem, czy zrozumiałem, ale spróbuję jakoś odpowiedzieć na pytanie z tytułu tego tekstu, który teraz czytacie, aczkolwiek nie będzie łatwo – kto nie wierzy, że to nie jest proste, niech spróbuje napisać swój tekst.

Trudność polega między innymi na tym, że mówiąc o zwierzętach nie umiemy uciec od antropomorfizowania. Wiemy, jak to jest być człowiekiem, ale – jak starał się wykazać Thomas Nagel – nie wiemy, jak to jest być nietoperzem. Z kolei Scott Atran pisze tak:

„Jesteśmy w stanie poddać obserwacji na przykład złote rybki i na podstawie ich zachowania wywnioskować, że najprawdopodobniej nie powodują nimi te same struktury pojęciowe co nami. Nie możemy jednak z taką łatwością wywnioskować, w jaki sposób struktury pojęciowe złotych rybek są różne od naszych, ani nawet jakie struktury pojęciowe, o ile w ogóle jakieś, mogą one posiadać.”

Nie wiemy, jak to jest być zwierzęciem i wszystko, co wiemy o zwierzętach, wszystkie spostrzeżenia dotyczące zwierząt, odnosimy do swojego, ludzkiego życia.

Wydaje mi się, że ludzie głównie dlatego wolą być ludźmi, niż zwierzętami, że nie wyobrażają sobie, iż mogliby prowadzić życie takie, jakie prowadzą zwierzęta. Chodzi o rzeczy takie, jak to, że zwierzęta muszą chronić się przed drapieżnikami, a jak są drapieżnikami, to muszą zabijać i jeść surowe mięso, do tego zwierzęta, nie licząc domowych, mieszkają pod gołym niebem, albo w wodzie, mają tylko to jedno jedyne ubranie, które dała im natura itd. Poza tym zwierzęta nie mają dostępu do wielu zjawisk, które wynaleźli ludzie; zwierzęta nie żyją w społecznościach zorganizowanych tak, jak społeczność ludzka, nie mają systemu ubezpieczeń, nie mają własności, którą mogą pomnażać albo sprzedać, nie inwestują w swoje życie tyle, ile inwestują ludzie, w związku z czym pozbawione są profitów z tych inwestycji.

Dla mnie najważniejsza różnica między zwierzętami i ludźmi polega na tym, że zwierzęta nie mają umysłów zdolnych do stworzenia języka i wielu innych zjawisk, które składają się na to, co określamy mianem kultury. Zwierzęta pod pewnymi względami nie są w stanie żyć na poziomie, na którym żyją ludzie i nie chodzi tu o poziom materialny.

Michael Tomasello utrzymuje, że myślenie ludzkie na tle myślenia pozostałych zwierząt jest wyjątkowe dlatego, iż oparte jest na kooperacji. Tomasello prezentuje hipotezę współdzielonej intencjonalności i podkreśla, że do współdzielenia intencjonalności zdolni są tylko ludzie. Mówiąc w największym skrócie – wydaje się, że myślenie jest czynnością całkowicie jednoosobową – i jest, ale nie w przypadku ludzi. Tomasello ludzkie myślenie porównuje do nowej melodii, która została zaimprowizowana przez jednego człowieka, a zatem jest to rezultat pracy kogoś działającego samotnie, niemniej jednak melodia ta wykonywana jest na instrumencie stworzonym przez innego człowieka. Co więcej – autor melodii lata całe uczył się od innych muzyków, ćwiczył z nimi, swoją melodię osadził w określonej tradycji, wykorzystując dorobek swoich poprzedników i wreszcie trzymał się konwencji określonego systemu dźwiękowego.

O wspólnej intencji (czy wspólnym celu) Tomasello pisze:

„W celu sformowania wspólnego dla ciebie i dla mnie celu (lub wspólnej intencji), jakim jest wspólne upolowanie byka, (1) moim celem musi być złapanie byka wspólnie z tobą; (2) twoim celem musi być złapanie byka wspólnie ze mną oraz, co najważniejsze; (3) musimy posiadać obopólną wiedzę, czyli wspólny grunt, że obaj wiemy o swoich celach.

Ważne jest, aby nasze cele nie sprowadzały się do złapania byka, lecz żeby było to złapanie byka wspólnymi siłami. Jeżeli każdy z nas będzie chciał złapać byka osobno (nawet jeśli obaj o tym wiemy), to będziemy mieli do czynienia z dwoma osobnikami polującymi jednocześnie, ale nie wspólnie.”

Aby móc współdzielić intencje z kimś innym, trzeba mieć określone instrumenty poznawcze. Człowiek takie instrumenty ma, w efekcie czego postrzega innych agensów, czyli wykonawców czynności w zdaniu określanej orzeczeniem, jako tych, którzy posiadają własne intencje. Opierając się na rozmaitych badaniach można zasadnie przyjąć, że poza człowiekiem także pozostałe człowiekowate zdają sobie sprawę z tego, że inne osobniki mogą być agensami posiadającymi intencje, niemniej jednak żadne zwierzęta nie wypracowały sobie tego, co nazywamy kulturą. Tomasello pisze:

„Można postawić tezę, że kluczową różnicą jest fakt, że ludzie nie tylko rozumieją, że inni mogą być agensami posiadającymi intencje, ale ponadto współpracują z innymi w ramach aktów współdzielonej intencjonalności, obejmujących zagadnienia sięgające od kooperatywnego rozwiązywania problemów, po złożone instytucje kulturowe.”

Ludzie współdzielą intencje z innymi w małżeństwie, w rodzinie, w polityce, w pracy i w wielu innych obszarach. Orkiestra symfoniczna zagra najpiękniej wtedy, gdy wszyscy muzycy będą grać wspólnie, a nie tylko jednocześnie. Małżonkowie osiągną szczyt swoich możliwości tylko wtedy, gdy razem będą realizować wspólny cel. A drużyna piłkarska Liverpoolu, która w finale Ligi Mistrzów w roku 2005 przegrywała do przerwy z Milanem 3:0, nie zdobyłaby pucharu, gdyby chłopcy Rafy Beniteza nie zagrali razem.

Tomasello kładzie nacisk na to, że warunkiem koniecznym do współdzielenia intencji jest to, że ludzie muszą wiedzieć o tym, iż ci, z którymi mają współdzielić intencje, wiedzą o wspólnym celu. Ludzie muszą sobie wzajemnie powiedzieć o tym, że chcą mieć wspólny cel – nie ma innego sposobu. Owszem, ludzie mogą tego nie powiedzieć, mogą powiedzieć kłamliwie, ale mogą też powiedzieć prawdziwie. I to jest główny powód, dla którego wolę być człowiekiem, niż wilkiem czy jakimkolwiek innym zwierzęciem – to, że mogę współdzielić intencje z innymi ludźmi, że mogę realizować z nimi wspólne cele. Bo przecież są miejsca, do których żaden człowiek nie może dojść sam.

Bibliografia:

M. Tomasello. Historia naturalna ludzkiego myślenia. Copernicus Center Press. Kraków 2015.

S. Atran. Ewolucyjny krajobraz religii. Zakład Wydawniczy „NOMOS”. Kraków 2013.

T. Nagel. What is it like to be a bat?. The Philosophical Review LXXXIII, 4 (October 1974). http://organizations.utep.edu/portals/1475/nagel_bat.pdf. Polski tekst tu: http://www.utw.uj.edu.pl/documents/6082181/afa4b63f-9633-49dd-a94c-c6e68dd8c9ff.

Być

Parę lat temu, gdy mieszkaliśmy kilkaset kilometrów od miejsca, w którym mieszkamy teraz, poznaliśmy Krówka, wielkiego, biało-czarnego kocura żyjącego na podwórku. Krówek miał swoje miejsce do spania na schodkach przy okienku piwnicznym; ktoś to miejsce zadaszył, ktoś podrzucił koc i tak sobie Krówek żył polując, chodząc na dziewczyny, wypraszając jedzenie od ludzi mieszkających na jego podwórku i leniuchując, kiedy był najedzony.

Podrzucaliśmy Krówkowi jedzenie, nie bardzo regularnie, ale nie mieliśmy wyrzutów sumienia, bo kot radził sobie znakomicie i był dość tłusty. Nie pozwalał nam podejść do siebie bliżej niż na jakieś pięć metrów. Wychodziłem z jedzeniem, Krówek odchodził kilka metrów dalej, zostawiałem pokarm i wycofywałem się, Krówek podchodził i jadł. Mogłem go obserwować z odległości nie mniejszej, niż około pięć metrów, bo taki był dystans ucieczki Krówka. Dystans ucieczki to najmniejsza odległość, na jaka zwierzę pozwoli podejść do siebie swoim wrogom, w tym człowiekowi, przy czym chodzi o zwierzę funkcjonujące w swoim naturalnym siedlisku, a nie na przykład w klatce w ZOO. Richard Dawkins twierdzi, że dystans ucieczki najlepiej mierzyć wtedy, gdy zwierzę je posiłek. Każdy zwierzak kombinuje tak, że podczas posiłku nie opłaca się uciekać zbyt wcześnie, bo wtedy traci się jedzenie, ani zbyt późno, bo wtedy można stracić życie. Zwierzę musi znaleźć optymalne rozwiązanie, musi znaleźć właściwą odpowiedź na pytanie o to, co stanowi większe zagrożenie: bycie zjedzonym, czy bycie nienajedzonym. [R. Dawkins. Najwspanialsze widowisko świata. Świadectwo ewolucji. Wydawnictwo CiS. Stare Groszki 2010.]

Któregoś wieczoru wracaliśmy do domu z zakupami, a było to w zimie, przy ponad dwudziestostopniowym mrozie. Na kontenerze na śmieci siedział Krówek. Grzał się, bo z kotłowni do tego kontenera wyrzucali gorący popiół z pieca. Minęliśmy kontener w odległości niespełna metra, a kot nie uciekł, co więcej – zaczął przejmująco miauczeć. Uznaliśmy, że Krówek nas woła. Wzięliśmy go na ręce, zanieśliśmy na klatkę schodową, wpakowaliśmy do plastikowego pojemnika i zawieźliśmy do doktora. Doktor Krówka zbadał, stwierdził, że kot jest poważnie chory, zaaplikował dwa zastrzyki i powiedział, że może Krówek jakoś się wykaraska. Zapytałem, jak podczas tak mroźnej zimy radzą sobie te koty, które nie mieszkają w domach z ludźmi, na co doktor odparł: - Panie, to są zwierzęta, dają sobie radę w różnych ciężkich warunkach. Do dzisiaj często myślę o tym, co powiedział ten doktor.

W naszym mieście była stadnina koni, bardzo dobra stadnina. Wiedzieliśmy, że mieszkają tam koty i psy, które potrzebowały pomocy, ciepłego miejsca na zimę i jedzenia. Zawieźliśmy tam Krówka dwa dni przed wigilią Bożego Narodzenia, zostawiliśmy też dużo kociego pokarmu i wyjechaliśmy na święta. Dobrze tam było kocurowi. Odwiedziliśmy go na początku stycznia, po powrocie z ferii. Krówek był zdrowy, znakomicie odnalazł sie w stajni. Mieszkał tam do wiosny, po czym wrócił na swoje podwórko. Kolegowaliśmy się z Krówkiem do czasu naszej wyprowadzki.

„Panie, to są zwierzęta, dają sobie radę w różnych ciężkich warunkach”. Dzisiaj wiem o zwierzętach więcej, niż wiedziałem wtedy, gdy pomagaliśmy Krówkowi i słowa doktora nabierają dla mnie coraz większej wagi. Wyobraźcie sobie, że nie macie domu, nie macie rodziny, ani przyjaciół, nie macie nikogo, kto dałby wam dach nad głową i nakarmił was, nie macie pieniędzy. Macie tylko to, w co jesteście ubrani. Na dworze jest minus dwadzieścia stopni. Załóżmy, że nie możecie pójść do przytułku, ani na policję, ani na plebanię – nigdzie nie możecie pójść po pomoc, bo nie znacie języka ani żadnego innego sposobu komunikacji z ludźmi. Jak dalibyście sobie radę? Gdzie byście spali? Co byście jedli? Co robilibyście z czasem? Jak długo dalibyście sobie radę?

Mark Rowlands pisze tak, przy czym istotne jest, że kiedy pisze o małpach, to odnosi się to również do ludzi:

Idea, że sens życia jest czymś, co można posiadać, stanowi, jak podejrzewam, dziedzictwo naszej zachłannej małpiej duszy. Dla małpy posiadanie jest czymś bardzo ważnym. Ocenia ona siebie według stanu posiadania. Ale dla wilka najważniejsze jest raczej być niż mieć. Dla wilka liczy się nie to, by coś posiadać ani też nie ilość. Dla niego ważne jest być wilkiem pewnego rodzaju. (…)

Tego, co najważniejsze w życiu, nie da się w żaden sposób posiadać. Sens życia znaleźć można właśnie w tym, co jest niedostępne istotom żyjącym w czasie: w chwilach. Dlatego właśnie tak trudno nam wskazać przekonujący sens naszego życia. Chwile to jedyna rzecz, której my małpy nie możemy mieć. [M. Rowlands. M. Rowlands. Filozof i wilk. Wydawnictwo W.A.B. Warszawa 2011.]

Nie byłem na wojnie, nie miałem zawału serca, nie przeżyłem wypadku samochodowego. Raz tylko liczyłem się z tym, że umrę. Bałem się, że umrę. To było 21 sierpnia 2007 roku, na Mazurach. Byliśmy na jeziorze w kajakach – ja z żoną w jednym, a Kuba, nasz przyjaciel, w drugim. Zrobiło się ciemno w dwie minuty. Rozgrzmiało się i lunęło. Zerwał się potężny wiatr. Uciekaliśmy do małej zatoczki. Bałem się, że nie damy rady. Bałem się, że umrę. Nie wyświetlił mi się w głowie żaden film z całym moim życiem, myślałem tylko o tym, żeby żona dała radę się uratować i żebym ja się uratował. I o tym, że gdy umrę, moim bliskim będzie smutno, że będą płakać. Myślałem o mojej mamie. Jedyne, co miałem do zrobienia, to dopłynąć do brzegu. Niczego więcej nie miałem do zrobienia. Nie zawracałem sobie głowy niczym innym. To była prosta, klarowna sytuacja: dopłynę do brzegu – żyję, nie dopłynę – nie żyję. Nie obchodziło mnie to, kto rządzi w Polsce, ani jaki jest kurs franka szwajcarskiego, ani teorie na temat powstania świata. Chciałem tylko dopłynąć do brzegu. Byłem jak zwierzę – chciałem żyć. Chciałem być.

Dopłynęliśmy do brzegu. Ludzie z Nysy zaprosili nas na swoją łódkę, dali nam kawy, poczęstowali leczo z ryżem i ciastkami. Kubę zwiało na drugą stronę jeziora i popłynęła za nim łódź, uratowali go, dali mu ciepły makaron z sosem – ekipa młodych ludzi z RPA.

Wróciliśmy do domu, otworzyliśmy telewizor, w telewizji powiedzieli, że biały szkwał zabił sześć osób. Później okazało się, że było dwanaście ofiar śmiertelnych.

Tego dnia, na mazurskim jeziorze, najbardziej chciałem być i najmniej obchodziło mnie mieć. Być może tego dnia byłem najbardziej w swoim życiu podobny do wilków i do moich kotów. Wydaje mi się, że moim kotom zależy przede wszystkim na tym, żeby mieć jedzenie. Owszem, lubią ciepło, a to wiąże się z odpowiednim mieszkaniem, niemniej jednak najbardziej zależy im na jedzeniu. Nie ma dla nich znaczenia, jakie są w domu meble, czy są dywany, czy jest elektryczność i bieżąca woda. Gdyby było zapewnione jedzenie równie dobrze mogłyby mieszkać z nami w stodole. Albo bez nas.

Ja też potrzebuję jedzenia. I ciepłego mieszkania. I odpowiednich ubrań. Potrzebuję też książek, papieru do pisania, wiecznego pióra i zapasu atramentu. Jest świetnie, kiedy mam w domu prąd i wodę, telefon, laptop i dostęp do Netu. Dobrze, kiedy mam trochę gotówki i kiedy mogę od czasu do czasu zamówić do mieszkania pizzę. No i jest wspaniale, gdy zrobię dobry wynik w turnieju szachowym.

Bardzo różnię się od moich kotów. Mam mnóstwo potrzeb, których one nie mają. Nie twierdzę, że większość moich potrzeb dotyczy „mieć”, a nie „być”, bo aczkolwiek w pewnym sensie rzeczywiście dotyczy, to jednak w istocie idzie o to, że zaspokojenie lub niezaspokojenie moich potrzeb związanych z „mieć” składa się na moje „być”. Moje wymagania dotyczące tego, czego potrzebuję aby zadowalająco być, są o wiele bardziej skomplikowane niż wymagania kotów. Czy przez to może życie jest lepsze niż życie moich kotów? Czy należę do gatunku, który rzeczywiście jest panem stworzenia? A jeśli tak, to w jakim znaczeniu? Robert Fossier stwierdziwszy, że przecież człowiek jest żałośnie słaby fizycznie w porównaniu z innymi istotami żywymi, pyta: być może króluje [człowiek] nad nimi duszą i umysłem? [R. Fossier. Ludzie średniowiecza. Wydawnictwo WAM. Kraków 2009.]

Czy człowiek króluje nad zwierzętami duszą, to nie wiem, natomiast z pewnością króluje umysłem. To, że ludzie mają takie a nie inne umysły, determinuje sposób i jakość życia ludzi. Ludzie stworzyli religię, naukę, sztukę, a są to dziedziny niedostępne dla zwierząt. Moje koty lubią grać w piłeczkę; biegają za piłką, którą im rzucam i sprawia im to przyjemność. Ja też lubię pograć w piłkę; co prawda nie grałem od lat, ale uprawiałem futbol i handball i pamiętam, jaką przyjemność sprawiało mi granie. Poza tym, że lubię pograć w piłkę, lubię grać w szachy, czytać książki, pisać teksty, rozmawiać, oglądać filmy. Moje zwierzęta nie znajdują przyjemności w tych wszystkich rzeczach, ale nie mogą, bo nie są w stanie grać w szachy, czytać książek, pisać tekstów i rozmawiać.

Fakt, że ludzie stworzyli dziedziny niedostępne dla zwierząt, ma istotne konsekwencje. Idzie o to, że ludzie potrzebują tego, co stworzyli; nie wystarczy im, że się najedzą i że mają dobre miejsce do spania. Kiedyś byłem bezdomny. Właściwie byłem częściowo bezdomny – miałem dobry nocleg, świetne miejsce, ale nie mogłem tam przebywać w ciągu dnia. Przychodziłem późnym popołudniem i wychodziłem rano. Miałem wtedy ze sobą kurtkę, dwie pary butów, dwa swetry, cztery koszule, dwie pary spodni, bieliznę, dwa ręczniki, jedenaście książek, pióro, atrament, notatniki, trochę swoich tekstów w teczce, kosmetyki, latarkę, radio i telefon komórkowy. To było prawie wszystko, co w ogóle miałem. Cały ten majdan, poza telefonem, notatnikiem i piórem, zostawiałem rano w miejscu, gdzie spałem i wychodziłem do miasta. Większość dnia spędzałem w bibliotece. Czytałem, robiłem notatki i zdjęcia, trochę pisałem. Wychodziłem na zewnątrz zapalić i telefonować. W ciągu dnia nie jadłem; wtedy jadłem raz na dobę, wieczorem.

Biblioteki były zamknięte w niedziele i święta i to były moje najtrudniejsze dni. Nie miałem pieniędzy na knajpy czy kino, nie miałem kogo odwiedzić w mieście, więc cały dzień chodziłem. Chodziłem po parku, po osiedlach, które znałem; najwięcej chodziłem po parku. Mój rekord to czterdzieści dwa kilometry, które przeszedłem w dniu, w którym biblioteki były zamknięte.

Chodząc po parku zdałem sobie sprawę z tego, że Krówek lepiej radzi sobie na co dzień, niż ja radziłem sobie wtedy, gdy byłem bezdomny. Krówek zdobywał jedzenie, najadł się, pochodził po swoim terenie i spał. Niczego więcej nie potrzebował, żył zgodnie ze swoją codzienną rutyną. Ja nie mogłem zachować swojej codziennej rutyny. Brakowało mi domu, brakowało mi miejsca, gdzie mógłbym się zdrzemnąć, zrobić sobie kawę. Brakowało mi moich książek. Brakowało mi ludzi; jednych bardziej, drugich mniej. Brakowało mi konkretnych osób, ale też ludzi w ogóle, ludzi, z którymi mógłbym porozmawiać, którym mógłbym powiedzieć ważne dla mnie rzeczy. Byłem przekonany, że brakowało mi życia, które straciłem. Niezależnie od tego, czy dzień spędzałem w bibliotece, czy na chodzeniu po mieście, czekałem na późne popołudnie, pragnąłem, żeby już nadeszło, bo wtedy, późnym popołudniem, mogłem wrócić do swojego noclegu i przez kilkanaście godzin żyć życiem przypominającym to, które – jak mi się wydawało – straciłem. Późnym popołudniem mogłem nałożyć dres i klapki, zrobić sobie kawy, zjeść coś, czytać, pisać, słuchać radia. I mogłem spać.

Radziłem sobie gorzej niż Krówek dlatego, że, w przeciwieństwie do tego kota, nie mogłem zaspokoić swoich potrzeb. Samo chodzenie po mieście, nawet kiedy trzeba przejść czterdzieści dwa kilometry, nie jest dla mnie czymś uciążliwym; jestem w dobrej formie i dawałem sobie radę, ale chodzenie z tego powodu, że nie mogłem robić niczego innego, było czymś strasznym.

Ludzie o wiele więcej inwestują w swoje życie, niż pozostałe zwierzęta w swoje. Rowlands pisze, że ludzie, inwestując w swoje życie więcej niż zwierzęta, „umierając, tracą więcej niż one”. [M. Rowlands. op.cit.] Nie wiem, czy ludzie umierając, tracą więcej niż zwierzęta, natomiast z pewnością życie zwierząt jest, tak to ujmę, prostsze niż życie ludzi, co – moim zdaniem – nie oznacza, że jest to życie mniej wartościowe.

Ludzkie życie, w przeciwieństwie do życia zwierząt, obudowane jest skomplikowanym rusztowaniem, które to życie podtrzymuje. Na rusztowanie składa się mnóstwo rzeczy – formalne wykształcenie, praca, pieniądze, pozycja społeczna, znajomości, stałe mieszkanie, przedmioty. Moim zdaniem ludzie zazwyczaj nie kształtują swojego życia, tylko budują rusztowania. Ale ludzie o tym nie wiedzą. Kiedy rusztowanie zawali się, a mnóstwo jest przyczyn, z jakich może zawalić się rusztowanie, życie ludzkie chwieje się.

Gdy myślałem, że straciłem swoje dawne życie, to w rzeczywistości zawaliło się moje rusztowanie, nie straciłem jednak życia. I wtedy, kiedy zawaliło się moje rusztowanie, bardzo chciałem umieć żyć bez rusztowania. Chciałem umieć żyć jak zwierzęta. Jak moje koty. Jak mój pies. Wiedziałem jednak, że bez rusztowania nie dam sobie rady, bo jestem człowiekiem, czyli małpą posiadającą najbardziej rozwinięty umysł ze wszystkich zwierzęcych umysłów.

Kiedy człowiek ma życie obudowane solidnym rusztowaniem, czuje się bezpiecznie, często jest mu przyjemnie. Żeby zbudować solidne rusztowanie trzeba to umieć, mieć predyspozycje, być pracowitym, mądrym i trzeba mieć szczęście. Czasami nie trzeba wszystkich tych elementów, czasami wystarczają tylko niektóre z nich. Ale nie wszyscy budują solidne rusztowania. Myślę, że wielu ludzi po prostu nie jest w stanie obudować swojego życia solidnym rusztowaniem, z różnych powodów, i często nie da się tym ludziom pomóc. Bo niby jak? Jaki byłby skutek tego, że Regina Brett pojechałaby do głodujących w Somalii, w Mali i w wielu innych miejscach, zapewniła ich, że Bóg zawsze znajdzie im pracę i udzieliła pięćdziesięciu lekcji na temat tego, jak szukać spełnienia?

Czasami jest tak, że solidne rusztowanie rozsypuje się i człowiek zostaje tylko ze swoim życiem. Właśnie w takich sytuacjach, kiedy zawiodą plany, kiedy zawiodą ludzie, a bogowie przestaną błogosławić, człowiek jest poddany najtrudniejszej próbie. Dla mnie najciekawsi są właśnie ci, którzy są w najtrudniejszej sytuacji. Alojzy Piontek to był górnik kopalni „Mikulczyce-Rokitnica” w Zabrzu. W roku 1971 zawalił się strop tej kopalni i Piontek został uwięziony w szczelinie. Był sam, 780 metrów pod ziemią, bez jedzenia i wody. Żuł drewno z trzonka łopaty i pił swój mocz. Przeżył. Uwolniono go po 158 godzinach od momentu zwalenia się stropu.

Przez sześć i pół dnia ten człowiek nie miał żadnego rusztowania podtrzymującego jego życie, tak sądzę. Zastanawiam się, jakim cudem przeżył i myślę, że jedyne, co miał, to nadzieja. Może czerpał nadzieję z wiary religijnej, może podtrzymywała go nadzieja, że wróci do swoich bliskich – tego wszystkiego nie wiem, mogło być przecież i tak, że nie miał żadnej nadziei, a mimo wszystko przeżył. Trudno wyobrazić sobie gorszą sytuację niż ta, w której znalazł się Piontek; niczego nie mógł zrobić, ani poprosić o pomoc, ani próbować uciec. Przez sześć i pół dnia żył tak, jak żyje wiele zwierząt w przemysłowych fermach hodowlanych – bez ruchu, bez jakichkolwiek bodźców z zewnątrz, nawet bez tych kilku chwil, które mają zwierzęta hodowlane, kiedy dostają pokarm. Był pogrzebany żywcem i przeżył. Ciężko mi wyobrazić sobie, że człowiek może dokonać czegoś większego.

Budowanie solidnego rusztowania jest skomplikowanym procesem. Tu istotna uwaga – nie ma takiego fenomenu, jak self-made man. Każdego człowieka, o którym mówi się, że wszystko zawdzięcza samemu sobie, ktoś spłodził i urodził, ktoś go karmił, wychował, nauczył rozmaitych rzeczy, ktoś dał mu pracę, płacił pensję itd. Każdemu uznawanemu za self-made mana bogowie dali talenty i sprawili, że matka go nie wyskrobała, że nie umarł w wieku trzech lat na zakaźną chorobę, że nie zginął w wypadku samochodowym. Nie ma self-made manów i nie da się zbudować solidnego rusztowania samemu. Ludzie swoje rusztowania budują z innymi ludźmi, a chcąc mieć pewność, że zbudują solidne rusztowanie, stawiają rusztowania podtrzymujące rusztowania. Przykładem takich rusztowań podtrzymujących rusztowania są akty performatywne, a zwłaszcza pewien ich rodzaj, czyli obietnice. Fundamentalną analizę aktów czy wypowiedzi performatywnych przeprowadził John Langshaw Austin (tekst w: J. L. Austin. Mówienie i poznawanie. PWN. Warszawa 1993). Austin o zdaniach performatywnych, które w skrócie nazywa performatywami, pisze tak:

„Nazwa ta pochodzi oczywiście od angielskiego >perform<, czasownika, który występuje zazwyczaj z rzeczownikiem oznaczającym czynność – wskazuje ona, że wygłoszenie wypowiedzi jest wykonaniem jakiejś czynności, jest czymś, o czym nie myśli się normalnie jako tylko o powiedzeniu czegoś”.

Mówiąc inaczej – performatywy to takie akty mowy, które jednocześnie są działaniami. Austin daje takie oto przykłady wypowiedzi performatywnych:

- Tak (tzn. biorę tę kobietę za żonę) – wypowiedź w czasie ceremonii zawarcia małżeństwa.

- Idę o zakład, że jutro będzie padać deszcz.

- Nadaję temu statkowi imię „Królowa Elżbieta”.

Niektóre akty performatywne są obietnicami. Kobieta wypowiadając sakramentalne „tak”, jednocześnie bierze mężczyznę za męża, obiecując mu tym samym miłość, wierność i uczciwość małżeńską oraz to, że go nie opuści aż do śmierci. Mężczyzna to samo obiecuje kobiecie. Scott Atran stwierdza (S. Atran. Ewolucyjny krajobraz religii. Zakład Wydawniczy NOMOS. Kraków 2013), że „obietnica należy do najsilniejszych narzędzi językowych służących przekazaniu zobowiązania by w przyszłości wykonać pewien czyn”.

Relacje między ludźmi są o wiele bardziej skomplikowane od relacji występujących między pozostałymi zwierzętami, nawet tymi najbardziej uspołecznionymi. Zwierzęta-nie ludzie uspołecznione w największym stopniu również obudowują swoje życie rusztowaniami; tworzą hierarchie, zawierają sojusze, knują intrygi, współpracują na wielu polach. Zwierzęta nie stawiają jednak rusztowań podtrzymujących rusztowania. Nie są zdolne do wypowiedzi performatywnych, nie składają obietnic, bowiem nie mają języka. Nie pamiętam, w której książce, ale w którejś to przeczytałem, że kot nie nazywa myszy myszą, tylko zabija ją i zjada. Wilki czy łabędzie nie obiecują swoim partnerom tego, że ich nie opuszczą, tylko po prostu tworzą trwałe związki monogamiczne.

Mówiąc najogólniej – te rusztowania podtrzymujące rusztowania, to nic innego, jak umowy i obietnice. Ludzie umawiają się w rozmaitych sprawach. Wiele z tych umów zostaje niedotrzymanych, wiele rusztowań podtrzymujących rusztowania wali się z hukiem, niemniej jednak ludzie ciągle stawiają rusztowania przy rusztowaniach, bo nie umieją inaczej żyć. Od bardzo dawna nie umieją. Być może konieczność stawiania rusztowań przy rusztowaniach jest warunkiem koniecznym do bycia człowiekiem.

To, że zwierzęta nie budują rusztowań podtrzymujących rusztowania, a ludzie takie rusztowania stawiają, ma istotne konsekwencje w relacjach między ludźmi i zwierzętami-nie ludźmi. Kiedy człowiek bierze do domu psa czy kota, nie oczekuje, że zwierzak będzie zajmować określoną pozycję społeczną, że będzie dobrze zarabiać, że w razie potrzeby wspomoże dobrym słowem. Ludzie nie oczekują od zwierząt składania obietnic, a zwierzęta żadnych obietnic ludziom nie składają i nie oczekują obietnic od ludzi. Ludzie kochają swoje zwierzęta, opiekują się nimi, budują rusztowania w swoich relacjach ze zwierzętami, ale nie stawiają rusztowań przy rusztowaniach. W relacjach ze zwierzętami wypowiedzi performatywne są bezużyteczne. Nic nie da, że będziesz zapewniał kota o tym, iż go kochasz, że jest dla ciebie ważny, że będziesz z nim na zawsze. Jedyne, co możesz zrobić, to dbać o swojego zwierzaka, dobrze go karmić, leczyć kiedy trzeba, zapewnić jak najlepsze warunki.

Kiedy mówię o zwierzętach trudno mi uniknąć antropomorfizowania, jak chyba każdemu, więc powiem tak, jak umiem. Idzie o to, że zwierzę może cierpieć z powodu tego, co zrobi człowiek, ale w tym cierpieniu nie ma jednego elementu, który czasami występuje w cierpieniu człowieka: zwierzę cierpi z powodu tego, że człowiek je rani, albo głodzi, albo oddaje do schroniska, ale nie cierpi dlatego, że zawiodło się na człowieku, który złożył zwierzęciu obietnicę i nie dotrzymał jej – zwierzę nie cierpi z powodu tego, że wzięło na serio to, co człowiek mu obiecał. Mówiąc precyzyjniej – zwierzęta, w przeciwieństwie do ludzi, nie cierpią z powodu samego faktu, iż człowiek nie dotrzymał obietnicy złożonej zwierzęciu. Zwierzęta są zatem w lepszej sytuacji niż ludzie.

Koledze, który jest filozofem, posłałem swój tekst pt. „Filozof i wilk. Dlaczego niektórzy ludzie nie lubią tej książki”. Kolega tekst przeczytał i odpisał mi tak: - No cóż, nie chciałbym być wilkiem.

Próbuję zrozumieć, dlaczego ten mój kolega nie chciałby być wilkiem i wolałby być człowiekiem. Próbuję zrozumieć, dlaczego ja też wolałbym być człowiekiem. Nie wiem, czy zrozumiem, ale napiszę o tym. 

Czego nie powiedzą nam zwierzęta

Kiedy byłem mały, tak mały, że jeszcze nie chodziłem do szkoły, bardzo chciałem być rolnikiem. Wyobrażałem sobie, że bycie rolnikiem polega na tym, że ma się zwierzęta: konie, kury, świnie, kury, kaczki. Bardzo chciałem mieć te zwierzęta, natomiast nie chciałem mieć gęsi; bałem się gęsi i nie chciałem ich mieć. Poza końmi, krowami, świniami, kurami i kaczkami, chciałem mieć też psy i koty.

Nie miałem zielonego pojęcia o tym, że aby mieć zwierzęta, trzeba zapewnić im jedzenie, a zatem pole jakieś trzeba mieć i ze zbiorów robić zwierzętom paszę. Nigdy nie chciałem być takim rolnikiem, który uprawia ziemię; chciałem tylko mieć zwierzęta.

Mój dziadek miał konia i to był pierwszy koń, którego, że tak powiem - poznałem osobiście. Chodziłem do stajni, siadałem przy ścianie opierając się o nią plecami, patrzyłem na konia i gadałem do niego. Wiele razy siedziałem w stajni dwie albo trzy godziny i gadałem do konia, ale on nigdy mi nie odpowiedział. Koń i ja nie mieliśmy wspólnego języka, w każdym razie nie mieliśmy wspólnego języka werbalnego, jakim posługują się ludzie.

Robin Dunbar (R. Dunbar. Nowa historia ewolucji człowieka. Copernicus Center Press. Kraków 2014) stwierdza, że istotną cechą odróżniającą ludzi od pozostałych zwierząt jest to, że ludzie mają język. Owszem, pozostałe zwierzęta komunikują się ze sobą, czasami stosując wyrafinowane systemy. Temple Grandin i Catherine Johnson opisują (T. Grandin, C. Johnson. Zrozumieć zwierzęta. Wydawnictwo Media Rodzina. Poznań 2011.), jak to Con Slobodchikoff przeprowadził badania nad nieświszczukami Gunnisona, takimi pieskami preriowymi. Okazuje się, że te zwierzaki mają taki system komunikacji, w którym da się wyróżnić rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki. Nieświszczuki stojące na czatach potrafią poinformować swoich towarzyszy, że oto nadchodzi człowiek, a nawet, że człowiek ma strzelbę. Kiedy zauważą kojota, to sygnalizują, że jest to albo ten kojot, który zawsze przez kolonię nieświszczuków przechodzi szybko i łapie tego pieska, który jest najbardziej oddalony od nory, albo inny kojot, który kładzie się przed norą i potrafi tam czekać na swoją ofiarę nawet przez godzinę. Dunbar z kolei pisze, że pszczoły potrafią przekazać sobie informacje o tym, w jakim kierunku i jak daleko jest źródło nektaru, które znalazły, natomiast nie umieją opisać zalet i wad tego przysmaku i porównać go z nektarem, który znalazły dzień wcześniej.

Wiele jest mechanizmów, za pomocą których komunikują się zwierzęta, ale żaden z tych mechanizmów nie jest językiem. Taki stan rzeczy ma oczywiste konsekwencje. Zwierzęta nie mogą powiedzieć wielu rzeczy innym zwierzętom, w tym ludziom. Kot nie może powiedzieć swojemu człowiekowi, że go kocha, że człowiek jest dla niego ważny, być może jest nawet kimś najważniejszym. Nie może powiedzieć, że dzisiaj wieczorem chciałby pograć z człowiekiem w piłeczkę. Nie może powiedzieć, że boli go brzuch. Często nam, ludziom, brakuje tego, że zwierzęta nie mogą powiedzieć nam niektórych rzeczy, ale cieszymy się, że nie mogą powiedzieć innych rzeczy. Pies nie może zapewnić nas, że będzie nas kochał całe życie i nigdy nas nie opuści, ale też nie jest w stanie powiedzieć, że znudził mu się już jego związek z nami i odchodzi. Pies nie może nas okłamać i to nie tylko dlatego, że nie używa języka, ale to już temat na inną bajkę.

Szacunek i miłość

W książce "Bonobo i ateista" (Copernicus Center Press. Kraków 2014) Frans de Waal stwierdza, że jakkolwiek prawdą jest, iż zwierzęta nie są ludźmi, to prawdą jest również to, że ludzie są zwierzętami. Twierdzenie de Waala jest trywialne dla wielu ludzi, ale też dla wielu trywialne nie jest. Idzie o to, że sporo ludzi uważa, iż człowiek jest czymś w istocie wyższym od zwierząt, czymś lepszym.

Aby wykazać, że człowiek jest czymś lepszym od zwierzęcia, ludzie sięgają po rozmaite argumenty. Najogólniejszy argument jest taki, że istnieje jakaś hierarchia żywych stworzeń, każdemu stworzeniu można przypisać właściwe mu w tej hierarchii miejsce, a człowiek stoi na szczycie hierarchii - jest koroną stworzenia. O takim postrzeganiu sprawy pisze Richard Dawkins (Najwspanialsze widowisko świata. Świadectwo ewolucji. Wydawnictwo CiS. Stare Groszki 2010):

"Wydaje nam się, że szympansy to zwierzęta wyższe, a dżdżownice niższe i że wiemy, co to znaczy. Wydaje nam się, że tak wynika z ewolucji. Ale tak nie jest. Przeciwstawienie >niższy-wyższy<, jeśli w ogóle ma sens, to i tak znacznie częściej jest mylące (a nawet szkodliwe), niż się do czegokolwiek przydaje."

W tekście zatytułowanym "Przeciw humanizmowi" (opublikowanym w książce "Sens życia". Philed. Kraków 1993) ojciec Józef Bocheński pisze o tym, że zdaniem wielu istotna wyższość człowieka nad zwierzętami przejawia się tym, że ludzie mają rozum, mowę, kulturę, samoświadomość, a także zdolność do idealizacji, czyli poznawania bytów idealnych. Wszystko to mają być cechy, których pozbawione są zwierzęta. Zdaniem Bocheńskiego, nie ma dowodów na to, że przytaczane kryteria są zasadne, oczywiście kiedy weźmiemy pod uwagę tylko niektóre gatunki zwierząt. Warto przeczytać tekst Bocheńskiego, zapoznać się z jego argumentami oraz analizami, bo warto czytać teksty spójne, uporządkowane logicznie i - na ile to możliwe - pozbawione kontekstu ideologicznego.

Pytanie o to, jakie są relacje między ludźmi i zwierzętami, jak ludzie postrzegają zwierzęta, jest istotne o tyle, że odpowiedź na to pytanie niesie ze sobą skutki w postaci tego, jak ludzie ze zwierzętami postępują. Mamy tu do czynienia ze schematem, który występuje w wielu obszarach życia. Weźmy etykę. Willhelm Vossenkuhl (Możliwość dobra. Wydawnictwo WAM. Kraków 2012) stwierdza, że etyka nie może być zupełnie niezależna, bowiem swoje sądy może uzasadniać jedynie w oparciu o normy podstawowe. Taką normą podstawową może być np. zakaz zabijania. Idźmy dalej. W dużych społecznościach etyka nie wystarczy; społeczność potrzebuje stanowionego, napisanego prawa, a to z kolei musi opierać się na etyce wyznawanej przez społeczeństwo.

Janusz Korwin-Mikke często epatuje publiczność takim oto powiedzeniem: jeśli będziemy traktować zwierzęta jak ludzi, to w końcu zaczniemy traktować ludzi jak zwierzęta. To jest błyskotliwe powiedzenie, z którego wiele może wynikać, ale też z którego może nie wynikać nic. Chodzi o to, że Korwin-Mikke nie wyjaśnia pojęć, których używa, nie mówi, jak należy traktować ludzi i jak trzeba traktować zwierzęta. Byłem w kilku miejscach, w których Niemcy prowadzili obozy koncentracyjne i widziałem dowody pokazujące, jak ludzie traktowali ludzi. Byłem też w kilku przemysłowych fermach hodowlanych i widziałem, jak ludzie traktują zwierzęta. Nie znam ani jednego przypadku, żeby zwierzęta prowadziły obóz koncentracyjny albo przemysłową fermę hodowlaną.

W książce "Filozof i wilk" (Wydawnictwo W.A.B. Warszawa 2011) Mark Rowlands, który miał Brenina, cudownego wilka (więcej w moim tekście "Filozof i wilk") pisze tak:

"Jak lubię powtarzać moim studentom, kiedy dyskutujemy nad problemami moralnymi, jeśli kiedykolwiek ktoś z was znalazłby się w szalupie ratunkowej ze mną i Breninem, miałby cholernego pecha. Myślą, że żartuję."

Rozumiem tych, którzy myślą, że Rowlands żartuje i rozumiem, że Rowlands nie żartuje. Wielu tych, którzy mają zwierzęta, kocha swoje psy czy koty bardziej, niż prawie wszystkich ludzi na świecie. Niektórzy kochają swoje zwierzęta bardziej, niż wszystkich ludzi. Nie ma w tym niczego złego ani dziwnego. Ojciec Bocheński, przedstawiając w przywołanym tekście swój pogląd na temat zwierząt, dodaje:

"Pogląd tutaj przedstawiony nie jest materializmem, raczej jego odwrotnością. Materializm sprowadza mianowicie człowieka do zwierzęcia, usiłując dowieść, że czynnik specyficznie ludzki, duch, nie istnieje. Natomiast tutaj usiłowano sprowadzić zwierzę do człowieka, bynajmniej nie przecząc istnieniu ducha, ale starając się wykazać, że trochę tego ducha jest i w piesku, i w delfinie."

Z poglądem Bocheńskiego można się kłócić albo nie - to nie jest istotne. Istotne jest, że najpiękniejszą postawą względem zwierząt jest postawa pełna szacunku i miłości. I dobrze rozumiem mamę doktor Doroty Sumińskiej, która zapytana przez swoją córkę o to, kim chciałaby być, gdyby nie mogła być sobą, odpowiedziała: chciałabym być twoim psem.

Szczęście, smutek, tragedia, szczęście

Szczęście

Laleczka, nasza kotka (na zdjęciu), to jedyny zwierzak, który nam umarł. Formalnie miała inne imię, ale ja i tylko ja nazywałem ją Laleczka. Wzięliśmy Laleczkę ze schronu, gdzie trafiła po tym, jak umarła jej pani. W schronie kotka nie radziła sobie dobrze; nie chciała jeść, nie dawała się głaskać, a kiedy pojechaliśmy po nią, to dziewczyny, aby wyciągnąć ją z klatki, musiały używać lassa.

Pierwsze trzy tygodnie w domu były trudne, Laleczka chowała się za szafkę pod zlewem w kuchni, nie dawała się dotykać, a po paru dniach zamieszkała w łazience - leżała na koszu na pranie i syczała na nas, kiedy naruszaliśmy jej terytorium. Później wyszła z łazienki i przez kilka tygodni chodziła za moją żoną jak za Panią Kwoką; każdej nocy układała się do spania na swojej Pani Kwoce.

Laleczkę wzięliśmy w marcu, a na wakacjach okazało się, że kotka ma cukrzycę. Zaczęliśmy kurację, którą znakomicie ustawił nasz pan doktor. Kotka dostawała insulinę, pilnowaliśmy jej diety i była z nami ta nasza kochana Laleczka jeszcze ponad dwa lata. Do końca była w dobrej formie, cieszyła się życiem.

To nasz najmniejszy kotek i najstarszy; szacujemy, że kiedy do nas przyszła miała osiem, może dziewięć lat. Nie bawiła się z innymi kotkami, nie biegała za piłeczką, natomiast pilnowała porządku w chałupie i kiedy inne kotki tłukły się za mocno, to je rozdzielała, przez co zasłużyła sobie na miano Strażnika Teksasu.

Laleczka to największa Gracja na świecie, nie tylko pośród kotów, ale pośród wszystkich stworzeń. Być może są kotki piękniejsze, ale Laleczka to największa Gracja.

Smutek 

W najsmutniejszym dniu od rana martwiłem się o Laleczkę. Mało jadła. Wyszła na balkon powygrzewać się na słońcu, ale chodziła nienaturalnie wolno. Niby nic, właściwie nie widziałem jakichkolwiek alarmujących oznak choroby, a jednak miałem przeczucie, że z kotką jest źle. Nie wytrzymałem około drugiej po południu i zaniosłem zwierzaka  do doktora. Doktor pobrał krew, zrobił wyniki i okazało się, że Laleczka była w stanie krytycznym; wysiadły jej nerki i wątroba, była w cukrzycowej śpiączce, z której nie było już sensu jej wyprowadzać. Zgodziłem się na zabicie naszej kotki. Głaskałem swoją Laleczkę, kiedy doktor podawał zastrzyki, całowałem ją i mówiłem do niej. Ona nie wydawała żadnych dźwięków.

Bardzo tęsknimy za Laleczką. Wydaje nam się, że przez kilkanaście dni po tym, jak poszła za Tęczowy Most, odwiedzała nas, a raczej swoje siostrzyczki. Parę razy widzieliśmy jak kotki siedziały w łazience na zadaszonej kuwecie i na sedesie i patrzyły na kosz na pranie, gdzie Laleczka uwielbiała spać. Długo tak siedziały i patrzyły. To zawsze było wieczorami, nieco przed kolacją. I przez ponad miesiąc od śmierci Laleczki żaden kotek nie wszedł na kosz na pranie. Teraz już wchodzą i śpią tam sobie smacznie, bo to bardzo miłe miejsce, wyścielone kocykiem no i ciepłe, bo przy kaloryferze.

Tragedia

Nie jest tak, że z powodu niemożności głębszego porozumienia się ze zwierzętami nie mogę spać. Raz tylko bolało mnie to, że mój kot nie mógł powiedzieć mi tego, co mógłbym zrozumieć i co chciałem usłyszeć. Kiedy doktor podawał Laleczce śmiercionośny zastrzyk, mówiłem do swojej kotki, ale ona nie odpowiadała, nie wydawała żadnych dźwięków. Wtedy bardzo chciałem, żeby mogła mi powiedzieć, czego chce, ponieważ podejmowałem decyzję o jej życiu.

W pewnym sensie podejmowanie decyzji o eutanazji zwierzęcia jest trudniejsze, niż podejmowanie decyzji o śmierci człowieka. Zapewnie nie zawsze, ale czasami tak. Eutanazja jest zabójstwem, jakkolwiek to nazwać: słodka śmierć, dobra śmierć, zakończenie cierpień - eutanazja jest zabójstwem. Kiedy stwierdzam, że czasami podjęcie decyzji o eutanazji zwierzęcia jest trudniejsze, niż w przypadku człowieka, mam na myśli tylko jeden aspekt. Nie interesuje mnie teraz kontekst prawny, nie rozważam kwestii tego, czy eutanazja powinna być legalna czy nie, właściwie nie dotykam teraz nawet etyki - pozostaję jedynie przy emocjach.

Idzie o to, że ludzie sami decydują o swojej śmierci, albo mogą decydować; są świadomi swojej sytuacji i podejmują decyzję w swojej sprawie, natomiast nie wiemy, czego chcą zwierzęta. Oto, co Jon Katz [J. Katz. Wszystko, co usłyszałem od moich psów. Galatyka. Łódź 2009.]  pisze o psach:

"Psy nie mają głosu. Nie przemówią. W tym tkwi największa różnica między naszymi dwoma gatunkami. Nie mogą powiedzieć, kiedy przyszedł ich czas umierania, nawet gdyby były zdolne do tak abstrakcyjnych rozważań. To jest coś, o czym możemy decydować za nie najlepiej, jak potrafimy, ważąc miłość, współczucie i zdrowy rozsądek."

Laleczka nie mogła mi powiedzieć, czy chciała żyć, może nawet tylko kilka dni, albo dzień, ale żyć. Nie było sposobu na to, żebym wiedział, czego chce moja kotka. Musiałem podjąć decyzję za nią, musiałem całkowicie zawierzyć doktorowi, pomimo tego, że doskonale rozumiałem, iż doktor także nie wie, czego chciała moja Laleczka. Musiałem zrobić wszystkie te trudne rzeczy. I zrobiłem. Wiedząc, że nigdy nie będę mieć pewności w kwestii tego, czy postąpiłem dobrze.

Szczęście

Wiele razy widziałem zwierzęta cieszące się chwilą. Najmocniej przeżyłem jeden taki moment. Fruzia, cudowna kotka, miała uszkodzony kręgosłup i w efekcie sparaliżowaną tylną część ciała, w tym łapki; nie panowała też nad wypróżnianiem się. Jakiś głupi człowiek skatował Fruzię, ale wzięli ją dobrzy ludzie; jeździli z nią na leczenie i rehabilitację, przewijali ją, w łazience urządzili jej wygodne miejsce, ustawili tam nawet lampę ogrzewającą zwierzaka. Fruzia mieszkała głównie w łazience; nie chodziła swobodnie po mieszkaniu, nie wolno jej też było jeść tego, co jadły pozostałe kotki.,

Kiedy ci dobrzy ludzie mieli uroczystość rodzinną, dali ogłoszenie, że potrzebują kogoś do popilnowania kotków przez noc. Zgłosiłem się, ludzie powiedzieli mi co i jak, poinstruowali jak opiekować się Fruzią, zapoznali z pozostałymi kotkami i pojechali. Od popołudnia do przedpołudnia mieszkałem z nowopoznanymi kotkami, a najwięcej czasu spędziłem w łazience. Słuchałem radia, czytałem książkę, gadałem z Fruzią, parę razy przewinąłem ją i umyłem. No i uciekła mi ta Fruzia z łazienki, do kuchni uciekła, a biegła szybciutko, ciągnąc za sobą tylne łapki. Zanim ją złapałem i odniosłem do łazienki, zdążyła zjeść kilka chrupek z miski wyłożonej dla pozostałych kotków, chrupek, których nie wolno jej było jeść. Kiedy niosłem tego kochanego zwierzaka do łazienki, to miałem na rękach szczęśliwe stworzenie. Fruzia uśmiechała się od ucha do ucha, aczkolwiek nie wiem, jak to możliwe, bo niby nie da się zaobserwować uśmiechu u kota. Ale Fruzia śmiała się, była przeszczęśliwa, bo zrobiła mi psikusa, uciekła do kuchni i jeszcze capnęła trochę zakazanego jedzenia.

Być może było to najszczęśliwsze stworzenie, jakie kiedykolwiek widziałem. W tym cudownym momencie ten skatowany przez potwora, cierpiący zwierzak, nie przejmował się swoim losem, nie rozpamiętywał tego, co było, nie martwił się przyszłością, tylko cieszył się chwilą, cieszył się najpiękniej na świecie.

Nie umiem opisać tego, jak pięknym i kochanym kotkiem jest Fruzia, bo przecież ona jest. Tego, że nie daję sobie rady z opisem, nie odbieram jako mojej porażki pisarskiej - po prostu pewnych rzeczy nie da się opisać tak, jakby się chciało. Trochę mi to przeszkadza, ale wiem, że tak jest. Na szczęście są nie tylko słowa - popatrzcie na Fruzię.